تقلید توسعه‌یافتگی از الگوهای غربی نرخ باروری را کاهش می‌دهد/ ایران سریع‌ترین کاهش نرخ رشد جمعیت در دنیا

چهارشنبه 25 تیر 1399 - 09:25
کد مطلب: 1074559
نرخ رشد جمعیت

توسعه یافتگی با الگوهای توسعه‌ای غرب، سطح باروری را پایین می‌آورد؛ تغییر نظام ارزشی سبب شده است که نه تنها زیاد بودن فرزندان ارزش به حساب نمی‌آید بلکه اگر فردی تعداد فرزند بالایی داشته باشه گاهی مورد تمسخر جامعه قرار می‌گیرد.

به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، کاهش نرخ رشد جمعیت در کشور بیش از آنکه تابع مسائل اقتصادی باشد به دلیل تغییرات فرهنگی و سبک زندگی رخ داده است. در این رابطه در گفت‌و‌گویی با غلامرضا حسنی درمیان جمعیت‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد به بررسی دلایل و راهکارهای این مسئله پرداخته‌ایم.

رشد جمعیت چیست و چه پارامترهایی دارد؟

رشد جمعیت دارای پارامترهای باروری، مرگ و میر، مهاجرت به داخل و مهاجرت به خارج است و دو نوع رشد را ایجاد می کند؛ رشد طبیعی و رشد مهاجرتی. رشد مهاجرتی، تفاضل بین مهاجرت به داخل و خارج است و به آن حرکت مکانی جمعیت نیز گفته می‌شود و رشد طبیعی حاصل تفاضل موالید و مرگ و میر است و کاهش یا افزایش مرگ و میر و باروری آن را ایجاد می‌کند. ترکیب این دو، رشد مطلق نامیده می‌شود.

آمار رشد جمعیت در ایران از سال 1365 به بعد رو به کاهش بوده است. البته کاهش رشد جمعیت ایران تنها مربوط به این سال‌ها نیست، مثلا نرخ رشد جمعیت کشور در سال‌های 45 تا 55 نیز از 3/1 درصد به2/7 درصد رسیده بود. بعد از انقلاب اسلامی تا سال 65 نرخ رشد افزایش پیدا کرده و به 3/9 درصد رسید و پس از آن مجددا شروع به کاهش کرد؛ یعنی اگر سال‌های 55 تا 65 را در نظر نگیریم، از دهه 40 به بعد همواره رشد جمعیت ایران رو به کاهش بوده است.

در حال حاضر علت اصلی کاهش نرخ رشد جمعیت کشور، کاهش میزان باروری است که تغییرات جمعیتی پس از دهه 70 بیشترین تاثیر را بر آن گذاشته است.

کاهش نرخ رشد جمعیت در سطح کلان تحت تاثیر چه عواملی است؟

در ابتدای امر ذکر این نکته ضروری است که در کل گفت‌و‌گو، تنها می‌خواهیم اثر موضوعات مختلف بر فرزندآوری را بررسی کنیم و قصد ارزش‌گذاری بر هیچ امری را نداریم.

در سطح کلان، برنامه‌های توسعه‌ای روی باروری تاثیرگذار است. وقتی در برنامه توسعه، سیاست‌ها بدون توجه به اصل خانواده اِعمال می‌شود میزان فرزندآوری کاهش می‌یابد. برای مثال تاکید بر حضور زنان در بازار کار، فعالیت‌های اجتماعی و تحصیل در جهت برابری‌های جنسیتی یکی از این رویکردهای توسعه‌ای است.

این موضوع تنها مربوط به ایران نیست و در تمام دنیا هر کجا زنان مبنای توسعه قرار داده شده‌اند این مشکلات را در پی داشته است. زمانی که جمعیت زنان وارد فعالیت‌های اقتصادی و روند تحصیلی می‌شوند دوره جامعه‌پذیری آن‌ها طولانی‌تر شده و در نتیجه ارزش‌هایی که در گذشته معطوف به ازدواج بود به سمت تحصیل و اشتغال سوق داده می‌شود. در واقع این تغییرات سطح توسعه‌ای، بر نگرش افراد تاثیر می‌گذارد.

تغییرات توسعه‌ای چه تاثیری بر نرخ فرزندآوری دارد؟

توسعه در سطح جهان به ویژه با رویکردی که در اروپا اتفاق افتاده است توسعه ایندیویژوالیستی یا فردگرایانه است؛ یعنی فرد محور و مبانی توسعه قرار می‌گیرد. برای مثال یکی از شاخص‌های توسعه انسانی میزان تحصیلات است. هر کس تحصیلات و تخصص بالاتری داشته باشد اهمیت بیشتری دارد نه فردی که خانواده گسترده‌تر و فرزند بیشتری دارد یعنی توسعه معطوف به فرد است نه خانواده.

ابران سریع‌ترین کاهش نرخ رشد جمعیت را دارد

یکی از آثار فردمحوری و توجه نکردن به خانواده در توسعه، کوچک شدن نهاد خانواده و به تاخیر افتادن سن ازدواج است. بنابراین توسعه یافتگی با الگوهای توسعه‌ای غرب، سطح باروری را پایین می‌آورد.

مسئله دیگر تغییر در سبک زندگی تحت تاثیر تغییرات توسعه‌ای است. برخلاف جامعه سنتی که در آن فرزندآوری و تعداد فرزندان ارزش محسوب می‌شد، در حال حاضر فرد ارزش خود را با موقعیت اجتماعی و تحصیلات تعریف می‌کند. تغییر نظام ارزشی سبب شده است که نه تنها زیاد بودن فرزندان ارزش به حساب نمی‌آید بلکه اگر فردی تعداد فرزند بالایی داشته باشه گاها مورد تمسخر جامعه قرار می‌گیرد.

تغییرات توسعه‌ای سبب شده است که نرخ باروری از 6/7‌درصد در دهه 60 به 1/8 در حال حاضر برسد. این مسئله جدای از نرخ رشد جمعیت بوده و در تمام استان‌های کشور رخ داده است. برای مثال در استان سیستان و بلوچستان نرخ فرزندآوری از 8 فرزند به 3/5 فرزند رسیده است.

در گذشته عرف جامعه پذیرای مجرد ماندن افراد پس از سن خاصی نبود اما در حال حاضر خانواده که ترغیب کننده افراد به ازدواج در گذشته بود به یک مانع تبدیل شده است

نکته مشکل‌ساز در ایران شدت کاهش سطح باروری است و به طوری که می‌توان گفت ایران یکی از سریع‌ترین کاهش‌های نرخ رشد جمعیت در دنیا را تجربه کرده است. برای مثال در اروپا حدود 100 تا 150 سال طول کشید تا سطح باروری از بالای چهار درصد به زیر 2 درصد سقوط کند؛ اما در ایران از باروری 6/7 درصد در سال 1365 طی 30 سال به باروری 1/8 درصد رسیده ایم.

همچنین در گذشته عرف جامعه پذیرای مجرد ماندن افراد پس از سن خاصی نبود اما در حال حاضر خانواده که ترغیب کننده افراد به ازدواج در گذشته بود به یک مانع تبدیل شده است و جلوی ازدواج فرزندان را می‌گیرد. برای مثال به دختران گفته می‌شود در صورت تحصیل خواستگارهای بهتری خواهی داشت و امکان ازدواج بسیار بهتری برای تو پیدا می‌شود.

وقتی چنین تغییراتی در بستر اجتماعی رخ می‌دهد، برگرداندن آن به شرایط قبلی کار بسیار دشواری است و نیاز به هماهنگی تمام ارگان‌ها دارد. در مقدمه سیاست‌های جمعیتی نیز به این مسئله توجه شده است که اگر تمام کشور در این راستا تلاش نکند نمی‌توان سطح باروری را به حالت گذشته برگرداند.

چرا در مناطقی که توسعه‌یافته نیستند هم با کاهش باروری رو به‌رو بوده‌ایم؟

یکی‌دیگر از عوامل موثر بر کاهش نرخ فرزندآوری اشاعه فرهنگ است. این موضوع سبب شد است که حتی در جاهایی که توسعه ایجاد نشده است مانند روستاها سطح باروری پایین بیاید. بنابراین درکنار توسعه، اشاعه فرهنگ نیز موجب تغییر نگرش نسبت به فرزندآوری شده است و دیده می‌شود که در حاشیه شهر و افراد با سطح تحصیلات متوسط رو به پایین نیز میزان فرزندآوری کاهش یافته است.

با تبلیغات مستقیم فرزندآوری بیشتر نمی‌شود

یک نکته دیگر درباره اثرگذاری رسانه‌هاست. تصور بر این است که باید با تبلیغات مستقیم فرزندآوری را گسترش داد؛ اما در حقیقت تبلیغ غیرمستقیم بسیار اثرگذارتر است. برای مثال زندگی با فرزند بیشتر در رسانه ها به عنوان یک زندگی خوب تبلیغ نمی‌شود بلکه برعکس ارزش‌های کار و اشتغال بر فرزندآوری ترجیح داده می‌شود. در بسیاری از فیلم‌ها خانواده دو نفره دارای امکانات یا یک جوان مجرد که زندگی بسیار خوبی دارد نشان داده می‌شود که به جای هزینه کردن برای بچه به سفر و گردش رفته و ماشین و خانه بهتر تهیه می‌کنند.

همچنین بر اساس نظریه کارزول زمانی که جریان ثروت از طرف فرزندان به سمت والدین بوده است و فرزندان نیروی کار به حساب می‌آمدند، خانواده‌ها تمایل بیشتری به فرزندآوری داشتند اما در حال حاضر جریان ثروت معکوس شده و از سمت خانواده به فرزندان است. در نتیجه با نگاه و رویکرد اقتصادی افراد فرزندآوری به صرفه نیست و در نتیجه تعداد فرزندان کم می‌شود.

عامل بسیار مهم بعدی طلاق است. طلاق یکی از پدیده‌هایی است که گسست ایجاد کرده و باعث می‌شود باروری انجام نشود.

میزان باروری باید چقدر باشد؟

زندگی با فرزند بیشتر در رسانه ها به عنوان یک زندگی خوب تبلیغ نمی‌شود بلکه برعکس ارزش‌های کار و اشتغال بر فرزندآوری ترجیح داده می‌شود

باروری کمتر از 2/1 رشد جمعیت را پس از 20 تا 30 سال متوقف می‌کند. بنابراین باید هر 1000 زن، 2 هزار و 100 بچه به دنیا بیاورند و همچنین باید بیش از نیمی از این فرززندان دختر باشند یا هر زن به طور متوسط یک فرزند دختر جایگزین خود کند تا جمعیت تجدید شود. این مسئله با باروری حال حاضر ایران اتفاق نمی‌افتد به همین دلیل کاهش نرخ رشد جمعیت کشور برای جمعیت‌شناسان و مسئولان نگرانی ایجاد کرده است.

برای افزایش نرخ باروری باید چکار کرد؟

بنابراین باید سیاست‌هایی که ضد تشکیل و تحکیم خانواده است از سیاست‌ها و قوانین کشور حذف شود. همچنین ایجاد اشتغال یکی از موارد مهم در فراهم کردن امکان تشکیل خانواده است. وظیفه دولت‌ها تبلیغ فرزندآوری نیست بلکه فراهم کردن شرایط آن از جمله اشتغال است.

سیاست‌های افزایش جمعیت در ایران یک سیاست معقول و جهانی است. در حال حاضر بسیار از کشورهای اروپایی درصدد افزایش جمعیت هستند؛ اما از آنجا که نتوانسته‌اند فرزندآوری را افزایش دهند، به مهاجرپذیری روی آورده‌اند که این موضوع تعارضاتی جدی در جوامع آن‌ها ایجاد کرده است.

پس از آن باید روی تحکیم خانواده کار کنیم. وقتی آمار طلاق‌ها بالا باشد، آمار فرزندان طلاق افزایش پیدا می‌کند. بنابراین خانواده باید پس از تشکیل رصد و حمایت و تقویت شود. پس از تحکیم خانواده، والدین می‌توانند فرزند سالم تحویل جامعه دهند.

آیا دخالت مستقیم در امر فرزندآوری خانواده‌ها صحیح است؟

خانواده پایدارترین نهاد اجتماعی است و اولین کاری که باید انجام شود در حوزه تشکیل خانواده است. ابتدا باید دلایل مختل شدن این امر بررسی و پس از آن برای تشکیل خانواده نظام حمایتی تعریف شود. این موضوع صرفا معطوف به حمایت اقتصادی نیست. بر اساس پژوهش‌های انجام شده کاهش فرزندآوری صرفا جنبه اقتصادی ندارد. با این حال نمی‌توان اهمیت آن را نادیده گرفت.

برای تشکیل خانواده باید زمینه‌سازی‌های لازم انجام شود. اولین مورد کاهش هزینه‌های ازدواج است. باید به افراد جامعه آموزش داد و آن‌ها را اقناع کرد که ضمن حفظ سنت‌ها و مناسک، هزینه تشکیل زندگی را کاهش داد و برگزار کردن مراسم‌های پرهزینه آسیب‌زاست و مانع از شکل‌گیری فرآیند ازدواج می‌شود.

همچنین یکی از کارهایی که دولت می‌تواند در کنار اعطای وام ازدواج انجام دهد ساخت واحدهای مسکونی در شهرها و واگذاری آن را به صورت کوتاه مدت به زوج‌هایی است که توان مالی برای تهیه مسکن ندارند و پس از مدتی که زوجین به استقلال نسبی رسیدند خانه را پس گرفته و به زوج دیگری واگذار کنند. همچنین یکی از نگرانیهای والدینی که شاغل هستند نگرانی بابت نگهداری فرزندان است و دولت می‌تواند با ایجاد مراکز مراقبت از نوزادان خانواده‌ها را در این امر یاری کند.

بنابراین به جای امر و نهی کردن زوجین برای فرزندآوری باید موانع تشکیل خانواده و تولد برداشته شود؛ زیرا دخالت در خانواده به معنی دخالت در خصوصی‌ترین امر اجتماعی است و نباید به صورت مستقیم به آن ورود کرد بلکه باید زمینه‌های لازم و امور تشویقی ایجاد کرد. برای مثال در کشور ژاپن که سال‌هاست روی تشویق به فرزندآوری کار می‌کند، دولت هزینه‌های هر کودک تا هفت سالگی بر عهده گرفته است.

حمایت ها از خانواده باید به چه شکل باشد؟

حمایت از خانواده تنها محدود به مسائل کمی نیست بلکه حمایت کیفی نیز لازم است. برای مثال آزمایشات ژنتیک پیش از ازدواج برای جلوگیری از تولد فرزند ناقص و معیوب ضروری است. از طرف دیگر فراهم کردن شرایط تربیت صحیح در مدارس و مهدکودک ها به ویژه برای فرزندانی که مادر شاغل دارند بسیار حائز اهمیت است.

یکی از کارهای دیگری که باید انجام شود شکل دهی نگرش صحیح نسبت به خانواده و فرزندآوری در افراد از کودکی و در مدارس است. عمل ما تابع نگرش ماست. اگر فرد نگرش مثبت نسبت به ازدواج نداشته باشد به دنبال لذت های روزانه خارج از ازدواج می رود.

با وجود تغییرات فرهنگی گسترده جامعه ایرانی هنوز به خانواده و فرزندآوری علاقه‌مند است؛ اما این امر مشروط به تسهیل شرایط است. در صورت تجمیع تمام ظرفیت ها در راستای تحکیم بنیان خانواده می توان از بسیاری از آسیب های جانبی دیگر جلوگیری کرد و این امر با همت عمومی در نظام حاکمیتی و مردم جامعه قابل انجام است.

انتهای پیام/

320 / 320

نظرات

1- لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
2- نظرات حاوی مطالب توهین‌آمیز یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران و مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.
3- نظرات پس از تایید منتشر می‌شود.

ایسکاTV

اخبار پر بازدید

آخرین اخبار