ایسکانیوز - دین و اندیشه: دکتر سید جعفر شهیدی (1297-1386)، مورخ، ادیب و پژوهشگری ارزنده است که از او در حدود پانزده کتاب و دهها مقاله برجای مانده است. او درباب تاریخ اسلام بسیار اندیشیده و بسیار نوشته است. کتاب «پس از پنجاه سال پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین» محصول سال ها تحقیق و پژوهش پیرامون واقعۀ عاشورا و دلایل آن است. هر چند بیان واقعیت های تاریخی بخش مهمی از این کتاب را تشکیل می دهد، اما نوع مواجهه دکتر شهیدی با حادثۀ عاشورا و شیوۀ تحلیل تاریخی ایشان، نو و بدیع است. او در این کتاب بیش از آن که در پی کشف چگونگی وقوع این ماجرا باشد، به دنبال یافتن علت و چرایی آن است. به همین دلیل است که در مقدمه می نویسد:« مقصود من از نوشتن این یادداشتها مقتل نویسی، تبلیغ مذهبی و حتی نوشتن تاریخ نیست. من کوشیده ام تا خود بدانم آن چه رخ داد، چرا رخ داد؟».
کتاب با این مقدمه آغاز می شود که اکثر تاریخ نویسان قیام امام حسین در تحلیل علت این واقعه از راه راست خارج شده اند و تحریفات و خرافات فراوانی در این میان وارد شده است، اما تلاش دکتر شهیدی استناد به منابع موثق تاریخی و به دست دادن تحلیلی واقعی (و نه هنری و ادبی) از این حادثه است.
در ابتدای کتاب، ایشان راه خود را از سه دسته از مفسران قیام امام حسین جدا می کنند:«من نه چون شیعیان دلباخته صافی اعتقاد می خواهم بگویم او خود را به کشتن داد تا نزد پروردگار منجی گناهکاران شیعه شود، تا با چنین قضاوتی جایگاه او را با مسیح همانند کنم، و نه چون بعضی شرقیان شیفتۀ تاریخ نویسان قرن نوزدهم اروپا، او را ناراضی، جنگجو و عصیانگر رژیم ملی عربی دمشق می دانم. و نه چون بعضی ناخرسندان بازار روز، برای توجیه افکار و عقاید خویش، کردار او را دلیل مدعای خویش می آورم تا از وی آزادیخواهی مخالف حکومت دیکتاتوری و خواهان رژیم سوسیالیستی بسازم». به این ترتیب، دکتر شهیدی بر روش بی طرفانۀ تاریخی خود تاکید می کند.
فصل دوم کتاب، با روایت علل تاریخی واقعۀ عاشورا و به شهادت رسیدن امام حسین، آن گونه که در اکثر منابع آمده آغاز می کند. طبق این روایت، جامعۀ اسلامی مدتی پس از مرگ پیامبر، به دست خلافت موروثی بنی امیه افتاد و این زمینه را برای نوعی نارضایتی اجتماعی فراهم کرده بود. با به قدرت رسیدن یزید از طریقی نامشروع، بنی امیه از شورش رقبا که اصلی ترینشان حسین ابن علی بود، ترسید و لذا ایشان را تحت فشار قرار داد اما امام حسین زیر این فشارها سرخم نکرد و این مقاومت درنهایت به شهادت ایشان انجامید.
اما به عقیدۀ دکتر شهیدی در این روایت چیزی جا انداخته شده و مورد توجه کافی قرار نگرفته است. به زعم ایشان برای هرکسی که اندکی با احکام اسلام آشنا باشد این سوال پیش خواهد آمد که چگونه مردم مسلمان کوفه شاهد قتل فجیع خاندان پیغمبر خود بودند و دم بر نیاوردند؟ چه شد که پس از گذشت نیم قرن آن اندازه از فقه اسلام و احکام دین بی اطلاع ماندند که ندانستند چه منکری می کنند و چه ننگی دامنگیرشان می شود؟ شاید پاسخ دهند که عدم بیعت با خلیفۀ وقت خون حسین (ع) را حلال کرده بود. اما مجازات عدم بیعت در اسلام مرگ نیست و به علاوه این امر در گذشته نیز سابقه داشته است. در این بخش، دکتر شهیدی با ذکر مستندات تاریخی نشان می دهند که تا پیش از مورد امام حسین، در اسلام بیعت نکردن با خلیفه با مرگ مجازات نمی شده است.
پاسخ دادن به این پرسش، وظیفه ای است که کتاب پیش روی خود می نهد. دکتر شهیدی معتقد است که تاریخ نویسان پیشین به جای ارائۀ نوعی تحلیل تاریخی و اجتماعی که حتی ممکن است بستر این حادثه را در جامعۀ عربستان پیش از اسلام و صدر اسلام بجوید، به بررسی جنبه های نظامی و سیاسی بلافصل این واقعه پرداخته اند. اما او می کوشد تا با شناختن جامعه ای که پیامبر در آن ظهور کرد و جامعه ای که پیامبر بعد از خود بر جای نهاد، علل قیام امام حسین (ع) و شیوۀ خاص برخورد مسلمانان به آن را تحلیل کند.
طبق روایت او، اسلام در میان اعرابی ظهور کرد که سنت های جاهلی در میانشان نفوذ بسیاری داشت و آن ها به ارزش های طبقاتی و قبیله ای خود بسیار افتخار می کردند. لذا خوش باوری و ساده دلی خواهد بود اگر باور داشته باشیم که این نومسلمانان با گفتن کلمۀ شهادت به یک بار همۀ عادت های کهن و سنتی خودشان را از کین توزی، تحقیر زیردستان، تجاوز به مال و عرض دیگران، نازیدن به تبار، مال اندوزی و ستمگری کنار گذاشتند. در این مورد کتاب مثال هایی بسیار جالب و مستند از تاریخ اسلام می آورد تا نشان دهد که قبیله گرایی و فخر قومی که ارزش هایی کاملا غیراسلامی و غیر قرآنی هستند تا چه حد در تاریخ اسلام نقش داشته اند. در ادامه نویسنده نشان می دهد که چگونه همین تعصبات جاهلی و تسویه حساب های قومی و زیر پا گذاشته شدن ارزش های اصیل اسلامی به فاجعۀ عاشورا منتهی شد.
کشف جزئیات جالب و جذاب کتاب، دربارۀ سیر تاریخی و اجتماعی ای که از آغاز اسلام تا سال 61 هجری طی شد را به خواننده واگذار می کنیم و پیشنهاد می کنیم که قصۀ پر فراز و نشیب مبارزۀ اسلام با جاهلیت و شکست ها و بازگشت های جاهلیت که هم چون ماری چند سر، هر بار به صورت و شکلی جدید سر بر می آورد را دنبال کند تا اساس قیام امام حسین (ع) را که در این روزها همه زیر پرچمش گرد آمده اند بهتر بشناسد و درک کند.
کد مطلب: 130692