ایسکانیوز - دین و اندیشه: واقعه عاشورا، خارج از محافل ذکر و سوگواری، درمیان اندیشمندان، محققین و دانشگاهیان نیز اهمیت فراوانی دارد. ایام عاشورا و اربعین حسینی، بیش از هر زمان دیگر، منابر دینی برپا گشته، مجالس مذهبی رسانه ای شده و محافل علمی خصوصی و نیم خصوصی –حضوری و یا در فضای مجازی- برای بررسی این موضوع به راه می افتد.


نکته جالب توجه، برجسته شدن ادواری موضوعاتی است که پیرامون واقعه عاشورا مطرح می شود: مدتی تحریفات تاریخی، پاره ای اوقات پیرامون علم امام، گاه درمورد هدف ایشان و چندی هم درمورد ماهیت واقعه. موضوعی که این روزها دوباره به میان محافل فکری و تحقیقی راه یافته، یافتن تعبیر مناسب برای ترسیم واقعه عاشوراست: موضوعی برآمده از تفسیر ماهیت واقعه.


Pakta Book Image


کتاب انقلاب عاشورا، نوشته سید عطاءالله مهاجرانی، یکی از آثاری است که همّ و غمّ خود را معطوف به تبیین ماهیت واقعه عاشورا کرده است. دغدغه اصلی مؤلف که در نخستین بخش کتاب منعکس شده، این است که چرا و چگونه این اتفاق افتاد؟ معاویه و یزید مردم را چگونه تربیت کرده بودند که در سکوت و حتی رضایت آنان چنان فجایعی رخ داد؟ و حکومت اموی و عالم اسلام چه ویژگی هایی داشت که امام حسین(ع) را ناگزیر به چنین انتخابی نمود؟


مؤلف کتاب، همچون بسیاری، با استناد به عبارت معروف «کل یوم عاشورا و کل أرض کربلا» از تداوم کربلا در زمانه ما سخن می گوید و به دنبال یافتن «نسبت ما با عاشورا» و حتی تاثیر این واقعه بزرگ بر انقلاب اسلامی است.


بنظر می ­رسد که منظرگاه مهاجرانی امروز با مؤلف «انقلاب عاشورا» در برخی مسائل بنیادی تفاوت داشته باشد، اما این نوشتار به بررسی «انقلاب عاشورا» به عنوان اثری مستقل خواهد پرداخت.


«انقلاب عاشورا» نخستین بار در سال 1374 توسط انتشارات اطلاعات، در تیراژ 3150 نسخه به چاپ رسید و تا سال 1383، هشت بار تجدید چاپ شد. پیش از آن، مقاله ای تحت عنوان «پیام آور عاشورا» از همین مولف و «در بررسی زندگانی و جهاد اندیشه زینب کبری(س)» به چاپ رسیده بود، اما به گفته خود او، جای بررسی «مبانی اعتقادی و زمینه اجتماعی و سیاسی انقلاب عاشورا و نیز جستجوی مبانی سلطنتو مشروعیت معاویه و یزید» هنوز خالی مانده بود.


به عنوان خواننده، اولین برخورد با کتاب، مواجهه با عنوان آن است: چرا انقلاب؟ مؤلف هم خود این سوال را درک کرده و می داند که انقلاب در معنای مدرن کلمه، سابقه کهنی ندارد. او همچنین به این نکته ملتفت است که بسیاری از اثرات اجتماعی یک انقلاب را نمی توان با واقعه عاشورا تطبیق داد: به ویژه تغییرات گسترده و ناگهانی در نظام سیاسی و حاکمیت. جدا از این می داند که صرف به کار گرفتن این لفظ درمیان محققینی مانند محمدمهدی شمس الدین و عبد الرحمن شرقاوی نیز نمی تواند برکاربرد صحیح این واژه تخصصی صحه بگذارد.


درواقع مهاجرانی از آن رو «انقلاب عاشورا» را به کار می برد که معتقد بود عاشورا از اساس «چهره اسلام و جامعه اسلامی و ساختار حکومت بنی امیه را دگرگون ساخت». این دگرگونی، «دگرگونی ارزش ها» بود: شکست سیطره بنی امیه بر قلمرو روح انسان ها نه بر حاکمیت سیاسی. برهمین سیاق، در اواخر کتاب، نمونه بارز این انقلاب را، انقلاب درونی «زهیر بن قین» در مواجهه با مرگ و فهم او از شکست و پیروزی معرفی می کند. پس «ممکن است ما در صورت عاشورا مختصات یک انقلاب را نبینیم، اما ماهیت و غایت عاشورا، حقیقت یک انقلاب است».


از نظر مؤلف، عاشورای 61، صحنه رویارویی دو گونه اسلام بود: حقیقت اسلام و واقعیت اسلام. حسین بن علی(ع) نماینده حقیقت روحانی و متعالی اسلام بود و یزید بن معاویه نماینده واقعیت اسلام و آنچه به نام اسلام در جامعه مسلمین متحقق شده بود.


عاشورا فرشچیان


اسلام اموی، اسلام حکومت خواه و سلطنت طلب بود. حکومت اموی میل داشت اسلام را به سلطنت مبدل کند و برای این کار نیاز به نظریه (ایدئولوژی) و فرهنگ جدید داشت. فرهنگ اموی، ترویج مرجئه و قدَری مسلکی بود. به این ترتیب مردم با دیدن خطا و انحطاط حکام، متعرض آنها نمی شده و کار را به داوری و قضا و قدر الهی واگذار می کردند. ایدئولوژی اموی هم این بود که سلطان یا خلیفه، معیار درستی و نادرستی است و اختیار تام بر جان و مال مسلمین دارد. به این ترتیب حقانیت و قدرت یک چیز تلقی شده و هردو به قدرت مطلقه سلطان تفویض می شود: قدرتی که عدالت و آزادی را به عنوان دو حق بنیادی امت مسلمان زایل می کند.


با ترسیم چنین شرایطی، مؤلف، اقدام امام حسین(ع) را برای برچیدن حاکمیت اموی، اصلاح فرهنگ جامعه و احیای اسلام و قرآن، اقدامی منطقی و شرافتمندانه می داند. اقدامی که اهداف آن، اولاً امتناع از بیعت اجباری با یزید بن معاویه، و ثانیاً تلاشی برای تشکیل حکومت صالحه بود. در این راه، حضور مرگ و مرگ اندیشی برای حسین(ع) و یارانش از برجسته ترین مسائل بوده است. مهاجرانی در آخرین فصل کتاب، می کوشد با استناد به سه گفتار از امام سوم شیعیان، نشان دهد ایشان از مرگ خود هراسی نداشته و یا حتی از آن آگاه بوده است: در گفت و گو با فرزدق، در نامه ای کوتاه به برادرش، محمد حنفیه، هنگام خروج از مکه، و در خطابه غرای روز عاشورا. اما این مرگ-آگاهی را نباید به معنای خروج به قصد کشته شدن فهمید. به تعبیر مؤلف، «شهادت طلبی و تلاش در راه برانداختن و رسواکردن ماهیت حکومت سلطتنی یزید» و «تاسیس حکومت حقه»، هر سه با هم قابل جمعند. هرسه برای تحقق معروف و ممانعت از منکر (تداوم حکومت یزید) به کار گرفته شده اند.


اما مسئله ای بسیار جدی، سهواً یا از روی اغماض، در این تبیین مهاجرانی نادیده گرفته شده است. شهادت-طلبی را نمی توان با شهادت-دوستی یکسان گرفت. شهادت-طلبی یعنی اراده کردن شهادت (به هر مقصودی)، اما شهادت-دوستی یعنی باک نداشتن از کشته شدن در راه خدا، هردو می توانند به عنوان تفسیر واقعه عاشورا به کار گرفته شوند، اما فرق بزرگی در نحوه الگوبرداری ما از عاشورا درپی می آورند. اینکه امام حسین(ع) برای رسوایی حکومت اموی، شهادت را برگزید یا اینکه تنها وقتی میان شهادت (مرگ با عزت) و بیعت (زندگی با ذلت) مخیر شد به استقبال شهادت رفت، در الگوی عملی ما و تفسیر ما تفاوت بسیاری ایجاد می کند: تفاوت از برداشتی رادیکال تر از «حسین وارث آدم» تا برداشتی محافظه کارانه تر از «حماسه حسینی».


درمجموع، «انقلاب عاشورا» کتابی بسیار خواندنی است. نقاط قوت آن کم نیست: نگاه او به منابع، از شرح مزایای برخی کتب مرجع مانند «طبقات»ِ ابن سعد و «سیر اعلام»ِ ذهبی، تا معرفی کتاب های کمتر دیده شده ای مانند «المفصّل» دکتر جواد علی و یا «خلافت و ملوکیت» ابوالعلی مودودی؛ استخراج و دسته بندی نکات عبارات و نقل قول های مهم تاریخی و وضوح بخشی به آنها؛ برگرفتن اسناد و اقوال تامل برانگیزی مانند گفت و گوی امام با عبدالله ابن عمر، عبدالله ابن عباس و محمد حنفیه در فصل هشتم کتاب؛ و ارائه تحلیل های جالب توجهی مانند نقش عبدالله ابن زبیر در خروج امام از مکه به سمت کوفه. این همه کتاب 222 صفحه ای «انقلاب عاشورا» را اثری ارزشمند ساخته که به ویژه برای دانشجویان کشش زیادی در نقد و بررسی ایجاد می کند.

کد مطلب: 142060

وب گردی

وب گردی