به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، نگرانی از نفوذ و احتمال نشت اطلاعات علمی و تخصصی، موضوعی نیست که بتوان بهسادگی از کنار آن عبور کرد؛ بهویژه در حوزههایی که دانش و فناوری با مسائل دفاعی و امنیتی گره خورده است.
اما پرسش اساسی این است که برای مقابله با چنین خطری، باید چه میزان از فضای علمی کشور را محدود کرد و آیا میتوان با یک قانون کلی، میان همه حوزههای علمی و همه دانشمندان تمایز قائل نشد؟
برای پاسخ به این پرسش، خبرنگار ایسکانیوز با هادی نیلفروشان عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی گفتوگویی کرده که در ادامه میخوانید.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی در واکنش به طرح مقابله با نفوذ، معتقد است: مسئله نفوذ باید جدی گرفته شود، اما راهحل آن را نمیتوان در قطع یا محدود کردن ارتباطات علمی جستوجو کرد. باید تلاش شود، حوزههای راهبردی را از سایر حوزههای علمی و طراحی سازوکارهای حفاظتی و انگیزشی ویژه برای دانشمندان فعال در این حوزهها تفکیک کرد.
نیل فروشان معتقد است: قانونگذاری در این زمینه نیازمند پشتوانه پژوهشی جدی است و مجلس پیش از تصویب چنین طرحی باید از ظرفیت پژوهشی خود استفاده کند تا قانونی تدوین شود که هم نگرانیهای امنیتی را پوشش دهد و هم به بنیان علم و فناوری کشور آسیب نزند.
قانونگذاری برای نفوذ نباید به حذف ارتباطات علمی منجر شود
این عضو هیئت علمی توضیح داد:همه ما در کشور میدانیم که در روابط میان ما و کشورهای دیگر، همواره احتمال نشت دانش و اطلاعات دانشمندان و موارد مشابه وجود دارد. بنابراین، نگرانی درباره این موضوع قابل درک است، اما واقعیت این است که قانونی که مجلس در این زمینه تصویب کرده، بسیار ناشیانه است.
وی با بیان اینکه حل مسئله نشت اطلاعات از طریق محدود کردن کلی ارتباطات علمی، راهحل مناسبی نیست، افزود: برای مثال، فرض کنید فردی نزد پزشک میرود و میگوید انگشتانش شبها تیر میکشد یا احساس سوزنسوزن شدن دارد. پزشک برای اینکه بیمار از این مشکل راحت شود، انگشتان او را قطع میکند. آیا با این کار مسئله حل شده است؟ بله، مسئله به یک معنا حل شده، اما آیا بهترین راه واقعا همین کار بود؟
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی با طرح این موضوع که اگر قرار باشد مسئله نشر دانش و اطلاعات دانشمندان را با چنین روش ناشیانهای حل کنیم، گفت: اینکه برای جلوگیری از نفوذ، اصل ارتباطات علمی دانشمندان با یکدیگر را بهطور کلی حذف کنیم، در واقع پاک کردن صورتمسئله است. پاک کردن صورتمسئله، به معنای پیدا کردن راهحل نیست.
دانشمند فقط شهروند یک کشور نیست
نیلفروشان با اشاره به جایگاه دانشمندان در جامعه جهانی علم اظهار کرد: من همیشه گفتهام و باز هم تاکید میکنم که هر دانشمند، به یک معنا شهروند دو کشور است. این جمله بسیار مهمی است. یک دانشمند از یک طرف شهروند کشور خودش است و از طرف دیگر، شهروند حوزه علمی است که در دنیا روی آن کار میکند.
وی بیان کرد: دانشمندان هر رشتهای در همه جای دنیا، خودشان را متعلق به یک حوزه علمی میدانند. بنابراین، اگر ارتباط یک دانشمند را با جهان علم محدود یا قطع کنیم، در واقع ارتباط او را با شهروند دوم خود، یعنی جهان علم و حوزه علمیای که در آن فعالیت میکند، قطع کردهایم.
نیلفروشان در ادامه افزود: واقعیت این است که به نظر من، این مسئله ناشی از عدم شناخت حوزه علم، رفتارها، مناسبات علمی و علایق دانشمندان است. وقتی این موارد شناخته نشود و بر اساس آن قانونگذاری صورت نگیرد، نتیجه میتواند قوانینی مانند همین طرحی باشد که امروز شاهد آن هستیم.
نگرانی قانونگذار قابل فهم است، اما راهحل باید دقیق باشد
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی با تاکید بر اینکه انگیزه قانونگذار برای طرح این موضوع را درک میکند، گفت: من میفهمم قانونگذار نگران چه چیزی بوده است. اما مسئله این است که راهحل باید متناسب با همان نگرانی طراحی شود.
وی با اشاره به تجربه قانونگذاری در موضوع حجاب اضافه کرد: در موضوع حجاب نیز چنین اشتباهی رخ داد. هیچکس دوست ندارد در جامعه بیحجابی و بیعفتی وجود داشته باشد، اما وقتی برای حل یک مسئله، راهحلهای ناشیانه ارائه میشود، ممکن است نتیجه آن اتفاقاتی مانند ماجرای ۱۴۰۱ و جریان مهسا امینی باشد.
نیلفروشان در واکنش به نگرانی درباره احتمال نفوذ از مسیر فعالیتهای علمی اظهار کرد: هیچکس نمیخواهد با انجام کار علمی، نفوذی دشمن محسوب شود. اما وقتی قواعد و قوانین حاکم بر علم را بهدرستی نشناسیم، ممکن است با دخالتهای نادرست، کل جریان علمی کشور بسته شود.
دانشمندان حوزههای راهبردی باید از دیگران تفکیک شوند
وی در پاسخ به این پرسش که برای رفع نگرانی قانونگذار چه راهحلی میتوان پیشنهاد کرد، گفت: معتقدم باید همان روندی را که شاید لازم بود زودتر آغاز میکردیم، دنبال کنیم. ابتدا باید حوزههای راهبردی دانش خودمان را از سایر حوزهها جدا کنیم.
نیل فروشان با اشاره به گستردگی جامعه علمی کشور افزود: فرض کنید در ایران حدود ۵۰۰ هزار نفر یا حتی یک میلیون نفر فعال علمی داشته باشیم؛ این افراد شامل دانشجویان، دانشآموختگان مقاطع مختلف دانشگاهی، دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا و افرادی هستند که در پژوهشگاهها فعالیت میکنند. همه این افراد در حوزههای راهبردی فعالیت نمیکنند. از میان این جمعیت، ممکن است درصد مشخصی روی موضوعات دفاعی، امنیتی یا نظامی خاص کار کنند. درباره این افراد، طبیعتا باید سازوکارهای ویژهای وجود داشته باشد تا اطلاعات آنها در دنیا شناخته نشود. این یک قاعده است؛ هرچند روش اجرای آن نیازمند طراحی دقیق است.
وی با اشاره به ضرورت حفاظت از هویت دانشمندان حوزههای حساس گفت: برای این افراد باید تدبیر خاصی اندیشیده شود. به لحاظ اطلاعات علمی، محل کار، محل زندگی، نام و نام خانوادگی و سایر اطلاعات مرتبط با آنها، باید سازوکار جداگانهای وجود داشته باشد.
این استاد دانشگاه افزود: برای کشور ما قابل قبول نیست که اسرائیل بتواند دانشمند هستهای ما را شناسایی کند و شب در خانهاش او را هدف قرار دهد. این یعنی نهتنها نام و نام خانوادگی او را میدانند، بلکه محل کار و محل زندگی او را نیز میدانند. بنابراین، این حوزه باید بهصورت جداگانه مدیریت شود.
برای دانشمندان راهبردی، شاخصهای علمی متفاوت تعریف کنید
نیلفروشان در ادامه با اشاره به ضرورت بازنگری در نظام ارزیابی علمی دانشمندان حوزههای حساس گفت: نکته دوم این است که درباره دانشمندان حوزههای خاص، حتی برای ارتقای علمی و رشد علمی آنها نیز باید شاخصها و معیارهای جداگانه تعریف کنیم.
وی با اشاره به پیامدهای احتمالی انتشار مقالات علمی برای برخی دانشمندان حوزههای راهبردی اظهار کرد: شما نگاه کنید؛ تعدادی از همکاران دانشگاهی ما بودند که در جریانهای اخیر به شهادت رسیدند و یکی از دلایل شناسایی آنها، مقالاتی بود که منتشر کرده بودند.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی با بیان اینکه استاد دانشگاه برای ارتقای علمی خود باید مقاله منتشر کند، گفت: اگر استاد دانشگاه مقاله منتشر نکند، از نظرعلمی دچار رکود میشود و به او گفته میشود که باید از این مسیر خارج شود. اما اگر مقاله منتشر کند، ممکن است اطلاعات او استخراج شود، محل زندگی و محل کارش شناسایی شود و در نهایت هدف قرار بگیرد.
نیلفروشان در ادامه تاکید کرد: بنابراین، درباره دانشمندانی که در حوزههای راهبردی خاص کار میکنند، باید مکانیزمهای انگیزشی و تشویقی ویژه تعریف کنیم. باید به آنها گفته شود که مثلا لازم نیست مقاله بینالمللی منتشر کنند یا ضرورتی ندارد به شکل معمول مقاله بینالمللی ارائه دهند.
وی افزود: اگر قرار است مقالهای منتشر شود، میتوان با سازوکارهایی مانند استفاده ازعنوانهای کاذب، مانع از آن شد که موضوع و هویت این دانشمندان در سطح بینالمللی بهراحتی شناسایی شود. همچنین نباید موضوعاتی که موجب شناسایی آنها در دنیا میشود، به شکلی منتشر شود که اطلاعات حساس در اختیار دیگران قرار بگیرد.
نیلفروشان با تاکید دوباره بر ضرورت تفکیک این گروه از سایر دانشمندان گفت: واقعیت این است که باید حساب دانشمندان خاص را از سایر دانشمندان جدا کرد و برای آنها از نظر مکانیزمهای انگیزشی نیز سازوکارهای جداگانهای تعریف کرد.
وی در واکنش به این پرسش که در چنین شرایطی تکلیف انتشار آثار علمی دانشمندان چه میشود، اظهار کرد: بالاخره دانشمند باید مقاله بدهد و باید مطلب علمی منتشر کند. مسئله این است که برای حوزههای حساس نمیتوان همان قواعدی را که برای سایر حوزههای علمی تعریف شده، بدون تغییر اجرا کرد.
قانونگذاری احساسی، جای پژوهش را نمیگیرد/ مرکز پژوهشهای مجلس باید وارد میدان شود
نیلفروشان درتوضیح پیامدهای احتمالی تصویب چنین طرحی گفت: یکی از اشکالات نظام قانونگذاری ما، قانونگذاریهای احساسی است.
این استاد دانشگاه با تاکید بر ضرورت انجام پژوهش پیش از تصویب قانون اضافه کرد: اولین و جدیترین پیشنهاد من به دستگاه قانونگذاری کشور این است که بار دیگر تاکید میکنم مسئله و نگرانی آنها را میفهمم، اما پیدا کردن پاسخ برای این مسئله، نیازمند یک کار پژوهشی سنگین است.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی گفت: سوال من از عزیزانمان در مجلس که این طرح را مطرح کردهاند این است که چند طرح پژوهشی در جامعه انجام دادهاید تا در نهایت به چنین قانونی برسید؟ من تقریبا معتقدم هیچ یافته پژوهشی، این طرحی را که آنها پیشنهاد کردهاند، تایید نمیکند.
نیلفروشان در توضیح ضرورت این مطالعات گفت: باید بررسی شود که در کشورهای مختلف چه ملاحظاتی در نظر گرفته شده است، چه درصدی از دانشمندان در معرض حساسیت دشمن قرار دارند و چه میزان از جامعه علمی واقعا در حوزههای حساس فعالیت میکنند. این موارد باید با یک کار آماری و مطالعاتی قوی بررسی شود.
وی با بیان اینکه نمیتوان بدون انجام چنین مطالعاتی برای کل جامعه علمی کشور نسخه واحد نوشت، اظهار کرد: اینکه بگوییم از فردا سفرهای علمی به این شکل باشد، کنفرانسهای علمی به آن شکل باشد و ارتباطات علمی نیز محدود شود، راهحل مسئله نیست.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی تاکید کرد: متاسفانه قانونگذارانی که چنین طرحی را مطرح کردهاند، عقبه دانشگاهی لازم را ندارند و در نتیجه، یکباره چنین رویکردی را تعریف میکنند.
نیلفروشان در ادامه پیشنهاد کرد: افراد قانون گذار باید اجازه دهند کارهای پژوهشی انجام شود، سپس در تناسب یافتههای این پژوهشها قانونی نوشته شود که ظرفیت اجرا داشته باشد.
وی با تاکید بر پیامدهای احتمالی تصویب طرح فعلی گفت: واقعیت این است که نباید قانونی تصویب شود که به نظام علم و فناوری کشور ضربه بزند. این طرح پیشنهادی ممکن است به قیمت تامین امنیت، کل بنای علم و فناوری کشور را با مشکل مواجه کند؛ همانطور که بسیاری از مقامات کشور نیز بر اهمیت این موضوع تاکید کردهاند.
ارتباطات بینالمللی، بخش جداییناپذیر توسعه علمی
نیل فروشان با تاکید بر اهمیت ارتباطات علمی بینالمللی اظهار کرد: ارتباطات علمی در سطح بینالمللی، بخش جداییناپذیر توسعه علمی در هر کشوری است. اگر ارتباطات بینالمللی را محدود یا مسدود کنید، شک نکنید که توسعه علمی در آن کشور از بین میرود؛ حتی نمیگویم توسعه علمی کاهش پیدا میکند؛ اگر ارتباطات بینالمللی علمی بهطور جدی بسته شود، توسعه علمی نیز بهطور مطلق متوقف و تعطیل خواهد شد.
انتهای پیام/
نظر شما