سید محمد شمس‌الدین، اقتصاددان و استاد دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی ایسکانیوز، درباره کارآمدی حمایت‌های کالایی اظهار کرد: تقاضا در اقتصاد تابع عواملی مانند درآمد، کالاهای جانشین، سلیقه و انتخاب افراد است. بنابراین، محدود کردن انتخاب مصرف‌کننده به مجموعه‌ای مشخص از کالاها، می‌تواند تناسب حمایت پرداختی با نیاز واقعی او را کاهش دهد.

وی افزود: خانوارها نیازها و سلیقه‌های متفاوتی دارند و نمی‌توان برای همه آنها نسخه واحدی در نظر گرفت. اختصاص کالای مشخص به جای پول، ممکن است بخشی از نیاز یک خانوار را تأمین کند، اما لزوماً با اولویت‌های خانوار دیگر منطبق نیست.

تجربه کوپن‌فروشی؛ فاصله میان حمایت کالایی و نیاز واقعی

این اقتصاددان با اشاره به تجربه توزیع کوپن در دهه ۶۰ گفت: یکی از مسائلی که در آن دوره به وجود آمد، معامله کوپن‌ها بود. برخی افراد حواله کالایی را که به آن نیاز نداشتند، با قیمتی پایین‌تر می‌فروختند تا بتوانند هزینه نیازهای ضروری دیگر خود را تأمین کنند.

وی ادامه داد: این تجربه نشان می‌دهد ارزش و اولویت مصرف یک کالا برای همه افراد یکسان نیست. هنگامی که حمایت کالایی با نیاز واقعی خانوار تطابق نداشته باشد، دریافت‌کننده ممکن است برای تبدیل آن به منابع قابل استفاده، بخشی از ارزش حمایت را از دست بدهد.

به اعتقاد شمس‌الدین، در طراحی حمایت‌های معیشتی باید میان تأمین حداقل‌های ضروری برای گروه‌های بسیار آسیب‌پذیر و حمایت عمومی از سایر خانوارها تفاوت قائل شد.

حمایت مستقیم کالایی برای گروه‌های بسیار آسیب‌پذیر

وی با تأکید بر ضرورت حمایت هدفمند از افرادی که توان تأمین حداقل‌های زندگی را ندارند، اظهار کرد: برای اقشار به‌شدت آسیب‌پذیر، تأمین مستقیم غذا و مایحتاج روزانه می‌تواند ضرورت داشته باشد. نهادهای حمایتی و شوراهای شهر می‌توانند برای این گروه، مراکزی برای تأمین غذای گرم و نیازهای روزمره فراهم کنند.

شمس‌الدین سهم این گروه را در برآورد خود حدود ۵ تا ۱۰ درصد جامعه عنوان کرد و افزود: حمایت مستقیم از این افراد باید به گونه‌ای طراحی شود که نیاز ضروری آنان را تأمین کند و به ابزاری برای معامله در بازار تبدیل نشود. با این حال، برای سایر خانوارها، حفظ امکان انتخاب و تصمیم‌گیری درباره نحوه مصرف حمایت دریافتی اهمیت دارد.

وی تأکید کرد: تعمیم یک الگوی یکسان حمایت کالایی به همه خانوارها، بدون توجه به تفاوت نیازهای آنها، از نظر من نمی‌تواند کارآمد باشد.

افزایش عدد حقوق، لزوماً به معنای بهبود معیشت نیست

شمس‌الدین در پاسخ به پرسشی درباره ضرورت افزایش حقوق و دستمزد متناسب با تورم گفت: در ارزیابی وضعیت معیشت نباید تنها به عدد اسمی حقوق توجه کرد؛ معیار اصلی، مقدار کالا و خدماتی است که خانوار می‌تواند با درآمد خود خریداری کند. هزینه تأمین خوراک، مسکن، آموزش و بهداشت است که وضعیت واقعی زندگی را نشان می‌دهد.

وی افزود: اگر افزایش دستمزد از مسیر استقراض و خلق پول تأمین شود، در شرایطی که رشد اقتصادی منفی یا بسیار پایین است، می‌تواند به فشارهای تورمی بیشتر منجر شود. در چنین وضعیتی، افزایش رقم دریافتی الزاماً به بهبود قدرت خرید منتهی نخواهد شد.

این استاد دانشگاه، برای توضیح این موضوع، در قالب یک مثال فرضی بیان کرد: اگر حقوق ۲۵ تا ۳۰ درصد افزایش پیدا کند، اما قیمت کالاهای اساسی ۷۰ تا ۸۰ درصد بالا برود، وضعیت معیشتی فرد بهتر نشده است. او مبلغ بیشتری دریافت می‌کند، اما توان خرید کمتری نسبت به گذشته دارد.

وی با تشریح مفهوم توهم پولی در اقتصاد گفت: ممکن است افراد با مشاهده افزایش مبلغ حقوق تصور کنند درآمدشان بیشتر شده است، در حالی که پس از در نظر گرفتن رشد قیمت‌ها، قدرت خرید واقعی آنها کاهش یافته باشد.

شمس‌الدین ادامه داد: تورم مانند یک مالیات پنهان، بخشی از ارزش درآمد خانوار را از بین می‌برد. بنابراین، بررسی میزان افزایش حقوق یا یارانه بدون توجه به تغییر هزینه سبد ضروری خانوار، تصویر دقیقی از وضعیت معیشت ارائه نمی‌دهد.

وی تأکید کرد: همین مسئله درباره کالابرگ و یارانه نیز وجود دارد. افزایش مبلغ حمایت زمانی معنا پیدا می‌کند که مشخص شود دریافت‌کننده با آن چه میزان کالا و خدمات می‌تواند تهیه کند و این میزان نسبت به گذشته چه تغییری کرده است.

ملاک اثربخشی یارانه، ارزش واقعی آن است

شمس‌الدین درباره راهکار افزایش اثربخشی حمایت‌های معیشتی اظهار کرد: ارزش یارانه و کالابرگ باید با در نظر گرفتن اثر تورم سنجیده شود. اگر مبلغ پرداختی افزایش پیدا کند، اما قیمت‌ها با سرعت بیشتری رشد کنند، ارزش واقعی حمایت کاهش خواهد یافت.

وی حفظ ارزش پول ملی و مهار تورم را از الزامات بهبود پایدار قدرت خرید دانست و گفت: حمایت‌های معیشتی زمانی می‌توانند اثر ماندگارتری داشته باشند که افزایش قیمت‌ها، ارزش آنها را به‌طور مستمر از بین نبرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه صداوسیما در پایان خاطرنشان کرد: افزایش اسمی یارانه یا کالابرگ، در شرایطی که ارزش واقعی آن روزبه‌روز کاهش می‌یابد، تنها تسکینی موقت است. معیار موفقیت حمایت معیشتی باید توان خانوار برای تأمین نیازهای ضروری باشد، نه صرفاً بزرگ‌تر شدن عدد پرداختی.

پایان پیام/