به گزارش خبرنگار علم و فناوری ایسکانیوز؛ برای چندین نسل، جریان جابه‌جایی استعدادهای علمی در جهان تقریباً یک‌طرفه بود؛ اما اکنون چین بیش از گذشته به مقصدی برای جذب پژوهشگران برجسته از مؤسسات علمی آمریکا تبدیل شده است.
تابستان امسال، خروج بیش از ۱۲ دانشمند باسابقه از دانشگاه‌های آمریکا و پیوستن آنها به مؤسسات علمی چین، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی داشت. این افراد از چهره‌های شناخته شده در رشته‌های مختلف، عمدتاً در حوزه علوم، بودند و زمینه‌های تخصصی آنها از محاسبات کوانتومی و بیوشیمی تا هوش مصنوعی را شامل می‌شد.
در یکی از نمونه‌های برجسته، عمر یاغی، برنده جایزه نوبل، دانشگاه کالیفرنیا، برکلی را ترک کرد تا ریاست یک مؤسسه پژوهشی هوش مصنوعی را در دانشگاه چینهوا بر عهده بگیرد. چندین عضو آکادمی ملی علوم آمریکا نیز دانشگاه‌های این کشور را به مقصد موقعیت‌های علمی در چین ترک کردند. بسیاری از این دانشمندان بیش از یک دهه و در برخی موارد چندین دهه برای ساختن مسیر حرفه‌ای خود در ایالات متحده تلاش کرده بودند.
سیاست‌های مهاجرتی آمریکا
این خروج‌ها نتیجه روندی بود که از مدت‌ها پیش آغاز شده بود. نارضایتی از سیاست‌های سخت‌گیرانه دولت دونالد ترامپ در حوزه مهاجرت و امنیت ملی، چه در دوره نخست ریاست‌جمهوری و چه در دوره دوم او، باعث شده است شمار بی‌سابقه‌ای از پژوهشگران اعلام کنند که به ترک آمریکا فکر می‌کنند.
ژانگ یی‌تانگ، ریاضیدان برجسته، در اوت ۲۰۲۵ در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی فینیکس گفت: طی چند سال گذشته و به‌ویژه در یکی دو سال اخیر، به دلیل برخی مسائل ژئوپلیتیکی و وضعیت روابط چین و آمریکا، به بازگشت به چین فکر کرده‌ام.
ژانگ پس از بیش از یک دهه فعالیت در آمریکا، در سال ۲۰۲۵ به دانشگاه سان یات‌سن چین پیوست.
او در ادامه گفت: بسیاری از پژوهشگران و استادان چینی در آمریکا تاکنون به کشورشان بازگشته‌اند و افراد زیادی نیز در حال بررسی این تصمیم هستند.
شماری از دانشمندانی مانند ژانگ، که آمریکا را ترک کرده‌اند، دانشگاهیان چینی‌تباری هستند که تحصیلات اولیه خود را در سرزمین اصلی چین گذرانده‌اند و سپس در آمریکا به جایگاه‌های علمی برجسته‌ای دست یافته‌اند.
برای چندین نسل، جریان جابه‌جایی استعدادهای علمی در جهان تقریباً یک‌طرفه بود. دای مینگ‌جیه، پژوهشگر مؤسسه سیاستگذاری عمومی دانشگاه فناوری جنوب چین، این وضعیت را چنین توصیف می‌کند: چین نیروی انسانی پایه و مستعد را تربیت می‌کرد و آمریکا نخبگان برتر را جذب می‌کرد.
مؤسسات علمی آمریکا که سال‌ها از نظر تأمین مالی پژوهش، امکانات و نفوذ علمی در سطح جهان پیشتاز بودند، همواره از مقاصد بسیار مطلوب برای استعدادهای خارجی به شمار می‌رفتند. پژوهشگران پس از فارغ‌التحصیلی نیز از مسیرهای متعددی برای ورود به بازار کار آمریکا برخوردار بودند که از جمله آنها می‌توان به ویزای H-۱B اشاره کرد. از سوی دیگر، دانشگاه‌های آمریکایی به پژوهشگران در ابتدای مسیر حرفه‌ای خود استقلال قابل توجهی می‌دادند؛ امکانی که به‌ندرت در نظام‌های دانشگاهی سلسله‌مراتبی‌تر اروپا یا شرق آسیا وجود داشت.
این سازوکار برای بیش از نیم قرن، منبع گسترده‌ای از استعدادهای علمی را در اختیار ایالات متحده قرار داد. در سال ۲۰۲۱، پژوهشگران متولد خارج از آمریکا، ۴۳ درصد از نیروی کار دارای مدرک دکتری در حوزه علوم و مهندسی این کشور را تشکیل می‌دادند.
تئوری نفوذ خارجی؛ بهانه‌ای برای تشدید فشار بر پژوهشگران چینی‌تبار در آمریکا
پژوهشگران چینی‌تبار به‌ویژه نرخ ماندگاری بالایی در آمریکا داشتند؛ به طوری که ۸۱ درصد از افرادی که با ویزای موقت در دانشگاه‌های آمریکا مدرک دکتری دریافت کرده بودند، یک دهه بعد همچنان در این کشور حضور داشتند.
اما اکنون جریان مهاجرت استعدادهای علمی به‌تدریج در حال معکوس شدن است. این تغییر از نخستین دوره ریاست‌جمهوری ترامپ آغاز شد؛ زمانی که وزارت دادگستری آمریکا در سال ۲۰۱۸ طرحی موسوم به «ابتکار چین» (China Initiative) را به راه انداخت.
اگرچه هدف اعلام شده این برنامه، تحقیق درباره جاسوسی‌های احتمالی و سرقت اسرار تجاری بود، اما در عمل به تعداد اندکی محکومیت موفق در پرونده‌های جاسوسی منجر شد. در مقابل، بسیاری از دانشگاهیان عمدتاً به دلیل اشتباهات جزئی در تکمیل فرم‌های اداری تحت پیگرد قرار گرفتند.
چندین پرونده جنجالی، از جمله پرونده گنگ چن، استاد دانشگاه MIT، با انتقاد گسترده سازمان‌های آمریکایی آسیایی‌تبار به دلیل هدف قرار دادن افراد بر اساس پیشینه قومی مواجه شد. چن در سال ۲۰۲۱ به دلیل اعلام نکردن وابستگی‌های علمی خود به چین در درخواست‌های دریافت کمک‌هزینه‌های پژوهشی فدرال بازداشت شد؛ اما دادستان‌ها یک سال بعد تمام اتهامات علیه او را کنار گذاشتند.
دکتر جرمی وو از سازمان APA Justice در این‌باره گفت: جامعه نگران بود که این طرح، کلیشه همیشگیِ خارجی تلقی شدن افراد را تقویت کند.
اگرچه دولت جو بایدن در سال ۲۰۲۲ رسماً به ابتکار چین پایان داد، آثار بازدارنده و ترس‌آفرین این طرح در جامعه دانشگاهی کاملاً آشکار بود. در نظرسنجی از دانشمندان چینی‌تباری که در آمریکا فعالیت می‌کردند، ۷۲ درصد اعلام کردند که هنگام انجام پژوهش‌های دانشگاهی احساس امنیت نمی‌کنند و ۶۱ درصد نیز گفتند که به ترک ایالات متحده فکر کرده‌اند.
با آغاز دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، پژوهشگران باتجربه چینی‌تبار با نرخ سالانه‌ای چند برابر بیشتر از دو دهه قبل به چین بازمی‌گشتند.
در دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، دولت فدرال سیاست تهاجمی «اول آمریکا» (America First) را با جدیت بیشتری دنبال کرده است. در شرایطی که تنش‌های چین و آمریکا رو به افزایش است، دولت محدودیت‌های صدور ویزا را تشدید کرده، نظارت بر پژوهشگران خارجی را افزایش داده و تأمین مالی فدرال پژوهش‌ها را محدود کرده است. هدف همه این اقدامات، مهار نفوذ خارجی در دانشگاه‌های آمریکاست.
لغو ویزای دانشجویان چینی به بهانه مقابله با نفوذ فناوری پکن
در ماه مه ۲۰۲۵، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، از برنامه‌هایی برای لغو «تهاجمی» ویزای دانشجویان چینی خبر داد که با نهادهای وابسته به حزب کمونیست چین (CCP) ارتباط دارند یا در رشته‌های فناورانه‌ای تحصیل می‌کنند که کاربردهای حساسی در حوزه امنیت ملی دارند.
یکی از دانشجویان تحت تأثیر این سیاست‌ها، شیائوتیان لیو، دانشجوی دکتری علوم کامپیوتر در دانشگاه دارتموث بود که وضعیت اقامت دانشجویی او در بهار همان سال لغو شد. اگرچه پس از آنکه لیو از وزارت امنیت داخلی شکایت کرد، یک قاضی فدرال وضعیت اقامت او را احیا کرد، اما این اقدام اجرایی در میان دانشجویان بین‌المللی نگرانی گسترده‌ای ایجاد کرد.
یکی از دانشجویان در گفت‌وگو با رسانه‌های چینی گفت: چه کسی می‌داند فردا نوبت چه کسی است و چه کسی ممکن است با مشت آهنین آنها روبه‌رو شود؟
کاهش بودجه پژوهش در آمریکا و فرصت‌طلبی پکن برای جذب نخبگان علمی
این نگرانی‌ها با وضعیت نامشخص بودجه‌های پژوهشی فدرال تشدید شده است. دولت آمریکا برای سال مالی ۲۰۲۶ پیشنهاد کرد چندین میلیارد دلار از بودجه نهادهای علمی فدرال کاهش یابد که از جمله آنها می‌توان به کاهش نزدیک به ۵۷ درصدی بودجه بنیاد ملی علوم آمریکا (NSF) اشاره کرد.
اگرچه کنگره در نهایت شدیدترین کاهش‌های پیشنهادی بودجه را رد کرد، اما همین تهدید برای تغییر برنامه‌های پژوهشگران در ابتدای مسیر حرفه‌ای خود کافی بود.
هان فو، متقاضی دوره دکتری زیست‌پزشکی که با رسانه‌های چینی گفت‌وگو کرده بود، گفت از اوایل سال گذشته بررسی گزینه‌های تحصیل و فعالیت در سنگاپور و اروپا را آغاز کرده است.
او توضیح داد: در ابتدا می‌خواستم آمریکا را انتخاب کنم، زیرا این کشور جایگاه پیشرویی در پژوهش‌های زیست‌پزشکی دارد. اما اگر فضای کلی نامساعد باشد، چاره‌ای جز بررسی گزینه‌های دیگر ندارم.
در همین حال، پکن آگاهانه تلاش کرده است از این خروج گسترده استعدادهای علمی بهره‌برداری کند. شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، تابستان امسال در یک کنفرانس ملی علم و فناوری از این کشور خواست «از فرصت ایجاد شده در نتیجه جریان جهانی استعدادها استفاده کند و به‌طور فعال برای جذب استعدادها و گروه‌های برجسته جوان از خارج از کشور تلاش کند.»
مشوق‌های مالی پکن برای جذب نخبگان و تلاش برای پایان دادن به رقابت فرساینده دانشگاهی
چین در آستانه اجرای پانزدهمین برنامه پنج‌ساله خود که امسال آغاز شده و تأکید زیادی بر خوداتکایی فناورانه دارد، سرمایه‌گذاری سالانه در حوزه تحقیق و توسعه را به ۳.۶۳ تریلیون یوان رسانده است. این رقم در سال ۲۰۲۴ معادل حدود ۲.۷ درصد تولید ناخالص داخلی این کشور بوده است.
پکن همچنین برای پژوهشگرانی که به چین بازمی‌گردند، مشوق‌های مالی قابل‌توجهی در نظر گرفته است؛ از جمله سرمایه اولیه برای راه‌اندازی فعالیت‌های پژوهشی، یارانه مسکن و پرداخت مستقیم کمک‌هزینه پژوهشی تا سقف ۸۰۰ هزار یوان برای پژوهشگران واجد شرایط.
این مشوق‌ها بارها از سوی دانشگاهیانی که به چین بازگشته‌اند، به عنوان یکی از عوامل تعیین کننده در تصمیم آنها برای جابه‌جایی مطرح شده است.
جیامینگ چن، استاد پیشین دانشگاه دوک که بیش از سه دهه در آمریکا فعالیت کرده بود، در گفت‌وگو با روزنامه چاینا ساینس دیلی گفت: در سال‌های اخیر، فضای کلی پژوهش در چین به‌شدت تغییر کرده است... سرمایه‌گذاری در علم و فناوری به میزان چشمگیری افزایش یافته و شرایط پژوهشی با مؤسسات پیشرو جهان قابل مقایسه شده است.
دانشگاه‌های چین همچنین تلاش می‌کنند با شهرت نامطلوب خود در زمینه «نی‌جوان» (Neijuan) مقابله کنند؛ اصطلاحی که به فرهنگ رقابت افراطی و فرساینده در دانشگاه‌های این کشور اشاره دارد و مدت‌هاست فضای دانشگاهی سرزمین اصلی چین را تحت تأثیر قرار داده است.
تلاش چین برای رهایی پژوهشگران از بروکراسی و فرهنگ «منتشر کن یا نابود شو»
در اوت ۲۰۲۳، شورای دولتی و کمیته مرکزی چین دستورالعمل مشترکی صادر کردند که هدف آن کاهش فشار بر اعضای هیئت علمی در ابتدای مسیر حرفه‌ای بود. این دستورالعمل بر کاهش وظایف اداری و تعدیل فشار ناشی از فرهنگ «منتشر کن یا نابود شو» (Publish or Perish) تأکید داشت.
براساس این دستورالعمل، دانشمندان در ابتدای مسیر حرفه‌ای خود باید بیش از ۸۰ درصد از زمان کاری‌شان را مستقیماً به فعالیت‌های پژوهشی اختصاص دهند.
چندین مؤسسه پژوهشی تازه‌تأسیس در حال اجرای این تغییرات مدیریتی هستند و به نظر می‌رسد نتایج مثبتی نیز به همراه داشته‌اند.
دان یانگ، عصب‌پژوهی که در سال ۲۰۲۵ دانشگاه کالیفرنیا، برکلی را ترک کرد و به آکادمی پزشکی پژوهش و ترجمه شنژن پیوست، به الگوی کاری این مؤسسه با عنوان «پژوهش بدون دغدغه» اشاره می‌کند؛ الگویی که با هدف به حداقل رساندن بار وظایف اداری و فشار ناشی از درخواست کمک‌هزینه‌های پژوهشی طراحی شده است.
یانگ در گفت‌وگو با روزنامه چاینا ساینس دیلی گفت: اکنون می‌توانم با اطمینان تمام انرژی خود را به پژوهش اختصاص دهم.
مزیت چین در پیوند سریع پژوهش‌های دانشگاهی با صنعت
برای برخی دیگر، جذابیت چین کمتر به یارانه‌های دولتی و بیشتر به فرصتی مربوط می‌شود که این کشور برای تبدیل سریع‌تر دستاوردهای پژوهشی به کاربردهای صنعتی فراهم می‌کند. آنها می‌توانند نتایج تحقیقات خود را در بستر صنعتی گسترده و به‌سرعت در حال توسعه چین، با سرعت بیشتری به مرحله اجرا برسانند.
ما شیشین، ایمنی‌شناسی که سال گذشته به آکادمی پزشکی پژوهش و ترجمه شنژن پیوست، در این‌باره گفت: توسعه سریع صنعت زیست‌پزشکی چین به من امکان می‌دهد نتایج پژوهش‌هایم را با سرعت بیشتری به کاربردهای بالینی تبدیل کنم و از این طریق به افراد بیشتری سود برسانم. این مهم‌ترین دلیلی بود که مرا به بازگشت به چین ترغیب کرد.
بازگشت نخبگان و تغییر موازنه تولید علم به سود چین
صرف‌نظر از انگیزه‌های فردی این پژوهشگران، موج بازگشت دانشگاهیان تأثیر چشمگیری بر تولیدات علمی چین گذاشته است؛ زیرا آنها تخصص و شبکه ارتباطاتی را که طی سال‌های فعالیت در آمریکا به دست آورده‌اند، با خود به کشورشان بازمی‌گردانند.
در سال ۲۰۲۳، چین برای نخستین بار در شاخص نیچر (Nature Index) که سهم کشورها در انتشار مقالات مجموعه‌ای از نشریات برجسته علوم طبیعی را رصد می‌کند، از ایالات متحده پیشی گرفت.
مطالعه‌ای که به بررسی انتشارات علمی پرداخته است، برآورد می‌کند پژوهشگران بازگشته به چین در ۳۸ درصد از مقالات دارای وابستگی سازمانی چینی نقش داشته‌اند؛ درحالی‌که پژوهشگران چینی‌تبار خارج از این کشور، در ۲۷ درصد از مقالات دارای وابستگی سازمانی آمریکایی مشارکت داشته‌اند.
مقالاتی که با مشارکت هر یک از این دو گروه منتشر شده‌اند، به طور میانگین استنادهای بیشتری نسبت به سایر مقالات کشورهای مربوطه دریافت کرده‌اند. این مسئله نشان‌دهنده ارزش ماندگار شبکه‌های ارتباطی بین‌المللی در فعالیت‌های علمی است.
رقابت آمریکا و چین برای تسلط بر فناوری‌های راهبردی آینده
تمام این رقابت‌ها برای جذب استعدادهای علمی، بخشی از رقابت گسترده‌تر قدرت‌های بزرگ بر سر کنترل فناوری‌های راهبردی آینده است.
واشنگتن تلاش می‌کند برتری خود را در این رقابت حفظ کند و هم‌زمان دسترسی پکن به فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند نیمه‌رساناهای رده‌بالا را محدود سازد؛ فناوری‌هایی که برای آموزش و توسعه مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی ضروری هستند.
در مقابل، پکن در پی دستیابی به دستاوردهایی است که بتوانند محدودیت‌های ناشی از وابستگی به فناوری خارجی و نقاط انسداد در زنجیره تأمین را دور بزنند و فاصله چین با کشورهای پیشرو را در صنایع کلیدی کاهش دهند.
هر دو قدرت همچنین نگاه ویژه‌ای به آینده دارند و تلاش می‌کنند در حوزه‌های پیشرفته‌ای مانند محاسبات کوانتومی، از هم‌اکنون جایگاه خود را تثبیت کنند.
رقابت آمریکا و چین برای جذب نخبگان هوش مصنوعی
چین و آمریکا در حال رقابت بر سر جذب یک مخزن مشترک از استعدادهای علمی هستند؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی که هر دو کشور آنها را از اولویت‌های راهبردی خود می‌دانند، مانند پژوهش در زمینه هوش مصنوعی.
گزارشی از بنیاد کارنگی نشان می‌دهد ۵۷ درصد از پژوهشگران نخبه هوش مصنوعی در نمونه بررسی شده این نهاد در سال ۲۰۲۵، مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه‌های چین دریافت کرده‌اند.
رقابت بر سر استعدادها؛ تهدیدی برای جایگاه جهانی دانشگاه‌های آمریکا
با این حال، ایالات متحده همچنان در مجموع مقصد خالص جذب این استعدادهاست، در حالی که چین هنوز با خروج خالص نیروی متخصص مواجه است. با وجود این، برتری آمریکا به‌شدت به توانایی این کشور در جذب و حفظ استعدادهایی وابسته است که تحصیلات خود را در خارج از آمریکا گذرانده‌اند؛ فرضی که با افزایش شمار پژوهشگرانی که تصمیم می‌گیرند در کشورهای خود بمانند یا آمریکا را ترک کنند، به‌ویژه در نتیجه سخت‌گیری‌های مهاجرتی، بیش از گذشته محل تردید قرار گرفته است.
برای ایالات متحده، هزینه بلندمدت این فرسایش تدریجی نیروی انسانی ممکن است بسیار دشوارتر از خروج هر پژوهشگر برجسته به‌تنهایی جبران شود.
لیزی لی، پژوهشگر مرکز تحلیل چین در مؤسسه سیاستگذاری انجمن آسیا، در این‌باره توضیح می‌دهد: اگر شمار کمتری از دانشجویان برجسته چینی برای تحصیل در مقطع دکتری به آمریکا بیایند، تعداد کمتری از آنها برای دوره‌های پسادکتری در این کشور بمانند و بودجه اعضای هیئت علمی نیز کاهش یابد، آمریکا نه‌تنها استعدادهای برتر امروز را از دست می‌دهد، بلکه بخش بزرگی از سازوکاری را از دست خواهد داد که در طول تاریخ، جریان تأمین و پرورش استعدادهای علمی این کشور را تازه نگه داشته است.
با پراکنده شدن مراکز مهم پژوهشی که زمانی عمدتاً در آمریکا متمرکز بودند، مؤسسات علمی سایر کشورها نفوذ بیشتری بر مسیر آینده علم در جهان پیدا می‌کنند. این روند می‌تواند جایگاه مسلط دانشگاه‌های آمریکایی را که سال‌ها در شکل‌دهی به مرزهای جدید پژوهش و تعیین مسیرهای آینده علم نقش داشته‌اند، به چالش بکشد.
با این حال، از نگاه بسیاری، بومی‌گرایی و ملی‌گرایی افراطی همواره دشمن پیشرفت علمی خواهد بود.
ما یانگ، مدیر بنیاد کارنگی چین، در گفت‌وگو با رسانه‌های چینی نسبت به سیاسی شدن پژوهش‌های علمی هشدار داد و گفت: بشریت تاکنون راه بهتری برای تولید مستمر نوآوری‌های تحول‌آفرین پیدا نکرده است؛ راهی جز گرد هم آوردن شمار زیادی از افراد بااستعداد از پیشینه‌های گوناگون و فراهم کردن امکان تبادل آزادانه دیدگاه‌های متفاوت میان آنها.
او در ادامه افزود: اگر جابه‌جایی افراد به‌طور کامل متوقف شود، هر دو کشور با پیامدهای منفی و بسیار بزرگی روبه‌رو خواهند شد.
انتهای پیام/
نظر شما