به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز؛ چشم‌انداز آموزش عالی در افق ۲۰۵۰ را نمی‌توان صرفا با پیش‌بینی تحولات فناوری، گسترش هوش مصنوعی یا تغییر شیوه‌های تدریس ترسیم کرد. آینده دانشگاه‌ها بیش از هر چیز به تصمیم‌هایی وابسته است که امروز درباره ماموریت، ساختار، شیوه حکمرانی، نظام تامین مالی و نسبت دانشگاه با جامعه گرفته می‌شود.
دانشگاهی که همچنان بر مدار مدرک‌گرایی حرکت کند، ارتباط موثری با صنعت و نهادهای اجتماعی نداشته باشد و موفقیت خود را صرفا با تعداد مقالات و فارغ‌التحصیلان بسنجد، در مواجهه با تحولات آینده با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد شد.
در چنین شرایطی، بازتعریف ماموریت دانشگاه‌ها و حرکت از آموزش حافظه‌محور و مدرک‌محور به سمت یادگیری عمیق، مهارت‌آموزی، پژوهش مسئله‌محور و تولید دانش متناسب با نیازهای جامعه، به یکی از ضرورت‌های سیاست‌گذاری آموزش عالی تبدیل شده است.
در کنار این تحولات، هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین نیز پرسش‌های تازه‌ای درباره جایگاه استاد، شیوه یادگیری، ماهیت دانش و حتی بقای ساختارهای سنتی دانشگاه مطرح کرده‌اند.
جمشید صباغ‌زاده، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، در گفت‌وگو با خبرنگار ایسکانیوز با نگاهی انتقادی به وضعیت کنونی آموزش عالی، از ضرورت تغییر ریل سیاست‌گذاری دانشگاهی سخن می‌گوید. که در ادامه مشروح آن را می‌خوانید.
در این گفت‌وگو، صباغ‌زاده علاوه بر تشریح آسیب‌های آموزش عالی، درباره ویژگی‌های دانشگاه موفق در ۲۵ سال آینده، ضرورت قطب‌سازی علمی، نسبت علوم پایه و کاربردی، آینده هوش مصنوعی، تحول نقش اعضای هیئت علمی، اصلاح اقتصاد دانشگاه و مهم‌ترین تغییرات مورد نیاز در سیاست کلان آموزش عالی ایران توضیح می‌دهد.
آموزش عالی ایران از مدرک‌گرایی رنج می‌برد
اگر بخواهیم افق ۲۵ سال آینده آموزش عالی کشور را در نظر بگیریم، ابتدا باید وضعیت موجود را بشناسیم. از نظر شما مهم‌ترین نقاط ضعف آموزش عالی و دانشگاه‌های کشور در شرایط فعلی چیست؟ چه اصلاحاتی باید از همین امروز آغاز شود تا دانشگاه‌های ایران بتوانند در آینده جایگاه مناسبی داشته باشند؟
به اعتقاد من، وضعیت آموزش عالی کشور در شرایط فعلی اصلا مطلوب نیست. دلیل آن نیز برای هر فردی که حتی یک بار فضای دانشگاهی را تجربه کرده باشد، کاملا روشن است. یکی از مهم‌ترین مشکلات دانشگاه‌های ما این است که به‌شدت مدرک‌محور شده‌اند.
فردی که وارد دانشگاه می‌شود، چه از جانب دانشجو و چه از منظر نظام آموزشی، معمولا این ذهنیت را دارد که باید مدرکی دریافت کند. گویی قرار است چیزی به ظاهر و موقعیت اجتماعی خود اضافه کند؛ نوعی نشان و زینت که در جامعه به نمایش بگذارد و دیگران نیز برای آن ارزش قائل شوند. این مدرک‌گرایی واقعا آزاردهنده است.
این مسئله فقط به دانشجو محدود نمی‌شود. خود دانشگاه و نظام آموزشی نیز تا حد زیادی در همین چارچوب قرار گرفته‌اند. دست‌کم این ذهنیت وجود دارد که دانشجو باید فارغ‌التحصیل شود و استاد نیز باید دانشجوی خود را به مرحله فارغ‌التحصیلی برساند. اگر دانشجو فارغ‌التحصیل نشود، ممکن است استاد احساس خستگی یا ناکامی کند و دانشجو نیز از ادامه مسیر دلسرد شود.
در حالی که آنچه باید در یک نظام آموزش عالی مطلوب وجود داشته باشد، عشق به علم و میل واقعی به یادگیری است. دانشجو باید طالب علم باشد، برای یادگیری زحمت بکشد، دشواری‌های این مسیر را بپذیرد و از دانستن و آموختن لذت ببرد. اگر نظام آموزش عالی ما به نقطه‌ای برسد که فرد از یادگیری خوشحال باشد و مدرک برای او در اولویت قرار نگیرد، آن‌گاه می‌توان گفت آموزش عالی در مسیر درستی قرار گرفته است. اگر مدرک هم دریافت کرد، چه بهتر؛ اما اگر هدف اصلی او صرفا گرفتن مدرک باشد، اتفاق مهمی در نظام آموزشی رخ نداده است.
مدرک‌گرایی چه پیامدهایی برای جایگاه دانشگاه در جامعه دارد؟ آیا ادامه این وضعیت می‌تواند آینده دانشگاه‌ها را با تهدید مواجه کند؟
آینده دانشگاه را خودمان رقم می‌زنیم. اگر در کشور بخواهیم برای آموزش عالی در آینده جایگاه مناسبی قائل باشیم، باید مسیر و روش فعلی را تغییر دهیم. اگر با همین شیوه پیش برویم، قطعا آینده مطلوبی نخواهیم داشت. این مسئله کاملا روشن است.
امروزه نیز نوعی دل‌زدگی از دانشگاه در میان بخش قابل توجهی از مردم و حتی مدیران کشور به وجود آمده است. بعضی افراد معتقدند دانشگاه صرفا مدرکی به فرد می‌دهد که قابلیت و کارکرد چندانی ندارد.
برای مثال، فردی در رشته حقوق تحصیل می‌کند، اما نه فضای دادگاه را به‌درستی دیده است، نه با قاضی و فرایندهای واقعی دادرسی آشنایی دارد و نه می‌تواند یک لایحه یا اظهارنامه حقوقی مناسب تنظیم کند. در رشته‌های دیگر نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. فردی که در رشته کشاورزی تحصیل کرده، لزوما کشاورز توانمندی نیست و ممکن است نتواند دانشی را که در دانشگاه آموخته، در عرصه واقعی به کار بگیرد.
دانشگاه باید به سمتی حرکت کند که یادگیری در آن عمیق باشد و دانشجو بتواند دانشی را که فراگرفته، در جامعه به کار ببرد و به رفع نیازهای واقعی کمک کند. این مسئله بسیار مهم است و باید حتما در ساختار آموزش عالی کشور شکل بگیرد.
مدرک‌گرایی محصول یک اکوسیستم معیوب است
این وضعیت از کجا ناشی می‌شود؟ برای برطرف‌کردن مدرک‌گرایی و تغییر نگرش جامعه به دانشگاه، چه نهادی باید پیش‌قدم شود؟ آیا مسئولیت اصلی بر عهده دانشگاه‌هاست یا باید وزارت علوم و سایر بخش‌های جامعه نیز در این زمینه اصلاح شوند؟
مسئله، ترکیبی و پیچیده است. بخشی از مسئولیت به خود جامعه و فرهنگ عمومی برمی‌گردد، بخشی به دانشگاه‌ها و استادان مربوط می‌شود و بخش دیگری نیز به نظام وزارت علوم بازمی‌گردد که متولی آموزش عالی کشور است. این عوامل در کنار یکدیگر قرار دارند و اگر قرار باشد وضعیت اصلاح شود، باید مجموعه این عوامل به‌صورت هماهنگ تغییر کنند.
برای توضیح بهتر، مثالی می‌زنم. فرض کنید فردی یک سردخانه برای نگهداری محصولات کشاورزی دارد. اگر محصولاتی که وارد سردخانه می‌شوند کیفیت پایینی داشته باشند و قیمت مناسبی نداشته باشند، فعالیت سردخانه از نظر اقتصادی به‌صرفه نخواهد بود. در نتیجه، صاحب سردخانه ممکن است نتواند هزینه برق را پرداخت کند و برق مجموعه قطع شود.
از طرف دیگر، اگر محصولات کشاورزی باکیفیت و مرغوب باشند، اما قیمت آن‌ها به‌گونه‌ای باشد که بازار توان خریدشان را نداشته باشد، باز هم سردخانه با مشکل اقتصادی مواجه می‌شود. بنابراین، یک مجموعه عوامل باید در کنار یکدیگر درست کار کنند؛ محصول کشاورزی باید کیفیت داشته باشد، اقتصاد بازار باید وضعیت مناسبی داشته باشد و خود سردخانه نیز باید بتواند فعالیت اقتصادی پایداری داشته باشد.
نظام آموزش عالی ما نیز چنین وضعیتی دارد. وزارت علوم به‌عنوان متولی اصلی آموزش عالی باید ریشه‌های این مسئله را اصلاح کند و در کنار آن، اصلاحات جانبی نیز در بخش‌های دیگر صورت بگیرد. اگر این اکوسیستم به‌درستی کار کند، وضعیت دانشگاه‌ها نیز بهتر خواهد شد.
از طرف دیگر، فرهنگ عمومی جامعه هم در این مسئله نقش دارد. وقتی فردی مدرک دانشگاهی می‌گیرد، باید بتواند از دانش و توانمندی خود در یک موقعیت شغلی استفاده کند. اما در بسیاری از سازمان‌ها، نهادها و دستگاه‌های اجرایی کشور، مدرک تحصیلی به‌عنوان معیار اصلی استخدام در نظر گرفته می‌شود؛ در حالی که در دنیای واقعی، صرف داشتن مدرک به معنای توانایی انجام یک کار نیست.
در دنیای واقعی اگر فردی برای انجام کاری مراجعه کند و مهارت و توانایی لازم را نداشته باشد، طبیعتا نباید به کار گرفته شود. اما در کشور ما گاهی فردی با اتکا به مدرک استخدام می‌شود، در حالی که سواد و مهارت کافی برای انجام مسئولیت خود ندارد. این اتفاق در بخش‌هایی از ساختار اداری و اجرایی رخ می‌دهد و به‌تدریج یک چرخه معیوب ایجاد می‌کند.
در چنین شرایطی، دانشگاه نیز به‌مرور دچار رخوت و سستی می‌شود؛ زیرا می‌بیند آنچه جامعه از او مطالبه می‌کند، لزوما دانش و مهارت نیست، بلکه صرفا مدرک است.
آیا یکی از راهکارهای اصلاح این چرخه، تغییر نظام ارزیابی و سنجش توانمندی فارغ‌التحصیلان است؟
دقیقا. برای مثال، آموزش‌وپرورش را در نظر بگیرید. مدرسه و دبیرستان محل آموزش دانش‌آموز است، اما کنکور در یک نظام مستقل برگزار می‌شود و دانش‌آموزان در یک فرایند جداگانه مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. اگر خود مدرسه یا دبیرستان مسئول برگزاری کنکور و ارزیابی دانش‌آموزانش باشد، ممکن است همان نظام ارزیابی نیز دچار مشکل شود.
دانشگاه‌ها نیز باید در یک نظام مستقل و معتبر ارزیابی شوند. نباید صرفا به مدرکی که یک فرد از دانشگاه دریافت کرده است، اکتفا کنیم.
در کشورهای اروپایی و دیگر نظام‌های آموزشی نیز آزمون‌های استانداردی وجود دارد. برای نمونه، آزمون‌های GRE در رشته‌های مختلف، از جمله ریاضی و فیزیک، برگزار می‌شوند. این آزمون‌ها صرفا به یک مقطع زمانی محدود نیستند و ارزیابی توانمندی علمی افراد می‌تواند به‌صورت دوره‌ای و در بازه‌های مختلف انجام شود.
نکته مهم این است که ممکن است فردی مدرکی دریافت کرده باشد، اما پس از گذشت چند سال، بخش قابل توجهی از آموخته‌های خود را فراموش کرده باشد. توانمندی علمی و مهارتی نیز مانند زبان‌آموزی است؛ اگر از زبان استفاده نکنید، به‌تدریج آن را از دست می‌دهید. دانش و مهارت نیز همین وضعیت را دارند.
بنابراین، صرف اینکه فردی سال‌ها پیش مدرک دکتری دریافت کرده، به این معنا نیست که امروز نیز از همان سطح توانمندی برخوردار است. باید بتواند در یک آزمون استاندارد شرکت کند و توانایی علمی خود را نشان دهد. در چنین شرایطی، دیگر نباید صرفا به نام دانشگاهی که مدرک از آن دریافت شده، توجه کنیم؛ اینکه مدرک متعلق به هاروارد، ام‌آی‌تی یا دانشگاه دیگری باشد، به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست.
اما در ایران، وقتی یک وزارتخانه یا سازمان قصد استخدام دارد، معمولا ابتدا مدرک فرد را بررسی می‌کند. همین مسئله باعث می‌شود مدرک‌گرایی در جامعه تقویت شود و دانشگاه‌ها نیز برای پاسخ‌گویی به این تقاضا تحت فشار قرار بگیرند.
ممکن است یک دانشگاه به این مسئله افتخار کند که ۹۰ درصد فارغ‌التحصیلانش در آمریکا پذیرش گرفته‌اند. اما از نگاه من، این موضوع لزوما نشانه موفقیت آن دانشگاه نیست. دانشگاه باید با جامعه خود ارتباط داشته باشد و به نیازهای آن پاسخ دهد. اگر دانشگاهی بودجه دولتی دریافت می‌کند، اما بخش عمده فارغ‌التحصیلانش به خارج از کشور می‌روند و ارتباط موثری با مسائل جامعه ندارند، باید درباره میزان موفقیت آن دانشگاه نیز پرسش کرد.
همان مثال سردخانه را که پیش‌تر عرض کردم را دوباره در نظر بگیرید. اگر سردخانه درست کار نکند، محصول کشاورزی نیز فاسد می‌شود. اگر محصول باکیفیت و متناسب با بازار نباشد، اقتصاد سردخانه آسیب می‌بیند. اگر بازار درست عمل نکند، کل مجموعه دچار مشکل خواهد شد. نظام آموزش عالی نیز یک مجموعه به‌هم‌پیوسته است و اصلاح آن باید از سرچشمه و در سطح سیاست‌گذاری انجام شود.
دانشگاه باید دانشجو را به طلب علم علاقه‌مند کند
در سال‌های اخیر اصطلاحاتی مانند دانشگاه نسل چهارم و نسل پنجم بسیار مطرح شده‌اند. آیا اساسا حرکت به سمت دانشگاه‌های نسل جدید می‌تواند مشکلات فعلی آموزش عالی را حل کند؟
گاهی در سمینارها و نشست‌های دانشگاهی از دانشگاه نسل چهارم و پنجم صحبت می‌شود. این اصطلاحات بسیار پرطمطراق و زیبا هستند، اما باید ببینیم در عمل چه اتفاقی می‌افتد.
ما در تاریخ خودمان اندیشمندانی داشته‌ایم که برای آموختن علم، شهر به شهر سفر می‌کردند و به دنبال استادی بودند که بتوانند چند کلمه از او یاد بگیرند. برای آن‌ها یادگیری ارزش واقعی داشت.
داستانی درباره یکی از بزرگان نقل می‌کنند که البته نام دقیق او را به خاطر ندارم؛ گاهی این داستان را به جامی یا غزالی نسبت می‌دهند. می‌گویند گروهی از راهزنان به کاروان او حمله کردند و کتاب‌هایش را با خود بردند. آن عالم از این اتفاق بسیار ناراحت شد و به گریه افتاد. وقتی از او پرسیدند چرا گریه می‌کند، پاسخ داد که حاصل عمرش را از دست داده است.
در این هنگام، یکی از راهزنان جمله‌ای به او گفت که در نقل‌های تاریخی بازتاب پیدا کرده است: حاصل عمری که بتوان آن را دزدید و بر بار یک قاطر گذاشت، چه ارزشی دارد؟
این جمله تاثیر عمیقی بر آن عالم گذاشت. او متوجه شد که دانش واقعی باید در ذهن و وجود انسان باشد و به توانمندی درونی او تبدیل شود. اگر تمام حاصل علم یک فرد در چند کتاب و مدرک خلاصه شود، با از دست‌رفتن آن‌ها، بخش مهمی از سرمایه علمی او نیز از بین می‌رود.
دانشجو نیز اگر وارد دانشگاه شود و صرفا مدرکی تزئینی دریافت کند، این مدرک به‌تنهایی ارزشی ندارد. آنچه اهمیت دارد، دانش عمیق و توانمندی واقعی فرد است.
داستان دیگری نیز درباره یکی از علما و بزرگان نقل می‌کنند که حتی در لحظات پایانی عمر، پرسشی علمی مطرح کرد. اطرافیان به او گفتند در چنین شرایطی چرا هنوز به دنبال پاسخ یک پرسش علمی است؟ پاسخ داد که می‌خواهد با دانستن این مسئله از دنیا برود، نه با ندانستن آن.
این نگاه نشان می‌دهد که در سنت علمی ما، دانستن چه جایگاه مهمی داشته است. استاد و دانشجو باید چنین اشتیاقی داشته باشند. اگر دانشجو علاقه‌ای به یادگیری نداشته باشد و استاد نیز صرفا به حضور در کلاس و تدریس اکتفا کند، نظام آموزشی نمی‌تواند نظام موفقی باشد.
اگر کلاس به دلیل نبود استاد تعطیل شود و هیچ‌یک از طرفین نسبت به این اتفاق حساسیتی نداشته باشند، نمی‌توان انتظار داشت که یک دانشگاه پویا شکل بگیرد.
بنابراین، پیش از آنکه درباره نسل چهارم و پنجم دانشگاه‌ها صحبت کنیم، باید این فرهنگ را در دانشگاه‌ها احیا کنیم که افراد واقعا طالب علم باشند. دانشگاه باید محیطی باشد که استاد و دانشجو از دانستن لذت ببرند. در غیر این صورت، چنین نظامی محکوم به فرسودگی و ازبین‌رفتن است و حتی اقتصاد مبتنی بر آن نیز در بلندمدت دوام نخواهد داشت.
مقاله علمی باید به نیازهای جامعه پاسخ دهد
اگر بخواهیم موفقیت یک دانشگاه را در افق ۲۵ سال آینده ارزیابی کنیم، آیا تعداد مقالات علمی و به‌ویژه مقالات نمایه‌شده در پایگاه‌هایی مانند ISI همچنان باید یکی از شاخص‌های اصلی باشد؟ ارتباط دانشگاه با صنعت و تعامل آن با جامعه چه جایگاهی در سنجش عملکرد دانشگاه آینده خواهد داشت؟
ابتدا باید درباره جایگاه مقاله علمی یک نکته را روشن کنم. گاهی در جامعه از مقاله‌های ISI انتقاد می‌شود و حتی صحبت‌هایی درباره کنارگذاشتن مقاله و مقاله‌محوری مطرح می‌شود. به اعتقاد من، اصل این انتقاد درست نیست.
مقاله یعنی فردی به یک فکر، پژوهش یا نظریه رسیده و آن را منتشر می‌کند تا دیگران آن را بررسی و داوری کنند. پس از داوری نیز اگر اثر از استانداردهای لازم برخوردار باشد، قابلیت انتشار پیدا می‌کند. این فرایند علمی ارزشمند است و نمی‌توان گفت انتشار مقاله اساسا کار نادرستی است.
مشکل اصلی این است که مقاله‌ای که تولید می‌شود، ارتباطی با نیازهای جامعه و کشور نداشته باشد. در بسیاری از کشورهای جهان، پژوهش‌ها با نیازهای جامعه ارتباط دارند، اما در کشور ما گاهی چنین ارتباطی وجود ندارد.
در نتیجه، یک تصور نادرست شکل گرفته که باید مقاله را کنار بگذاریم یا مقاله‌محوری را به‌طور کامل نفی کنیم. من با این نگاه موافق نیستم. اینکه پژوهشگری به یک نظریه برسد و آن را منتشر کند، کار ارزشمندی است. نمی‌توان گفت چون این مقاله مستقیما کاربردی نیست، پس نباید نوشته یا منتشر شود. چنین نگاهی یک انحراف جدی است.
اما از طرف دیگر، اینکه صرفا انتشار مقاله در یک نشریه خارجی برای فرد ارزش و اعتبار ایجاد کند، نیز قابل قبول نیست. اتفاقا یکی از آسیب‌های جدی ما از همین‌جا آغاز می‌شود.
برای مثال، دانشجویانی را در نظر بگیرید که رتبه‌های یک تا ۱۰ کنکور را کسب کرده‌اند و از میان بهترین استعدادهای دبیرستانی کشور انتخاب شده‌اند. این دانشجویان وارد دانشگاه می‌شوند، اما به‌جای اینکه توانایی علمی خود را در مسیر حل مسائل کشور به کار بگیرند، گاهی به سمت تولید مقاله‌هایی می‌روند که ارتباط چندانی با نیازهای جامعه خودشان ندارند.
در نهایت نیز ممکن است دانشگاه‌ها و مراکز علمی خارجی همین استعدادها را جذب کنند.
اولین اشتباه این است که ما این دانشجویان را به سمت پژوهش درباره نیازهای کشور خودمان هدایت نکرده‌ایم. دانشگاه باید زمینه‌ای فراهم کند که دانشجو درباره مسئله‌ای پژوهش کند که جامعه به حل آن نیاز دارد.
اشتباه دوم این است که دانشگاه‌ها اساسا نیازهای جامعه را فراموش کرده‌اند. گاهی به جزیره‌هایی مستقل تبدیل شده‌اند که در آن‌ها استاد و دانشجو فعالیت علمی خود را انجام می‌دهند، اما ارتباط موثری با بیرون از دانشگاه ندارند.
دانشگاه نباید جدا از جامعه باشد
این فاصله میان دانشگاه و جامعه را در چه حوزه‌هایی بیشتر مشاهده می‌کنید؟ آیا این مسئله فقط به صنعت مربوط می‌شود یا در علوم انسانی و دستگاه‌های اجرایی نیز وجود دارد؟
این مسئله به حوزه خاصی محدود نیست و در بخش‌های مختلف قابل مشاهده است برای مثال، وزارت امور خارجه را در نظر بگیرید. این وزارتخانه مسئول انجام فعالیت‌های دیپلماتیک کشور است، اما در بسیاری از موارد از ظرفیت دانشگاه‌ها استفاده موثری نمی‌کند. چرا باید چنین باشد؟ دانشگاه باید در سطحی از توانمندی قرار بگیرد که وزارت امور خارجه بتواند از دانشجویان و استادان رشته علوم سیاسی و روابط بین‌الملل استفاده کند.
دانشجوی این رشته باید در کنار تحصیل، دوره‌های عملی را در وزارت امور خارجه بگذراند و با پشت‌صحنه فعالیت‌های دیپلماتیک آشنا شود. باید بداند دیپلماسی در عمل چگونه انجام می‌شود و چه پیچیدگی‌هایی دارد.
در رشته حقوق نیز همین وضعیت وجود دارد. دانشجویی که در این رشته تحصیل می‌کند، ممکن است هرگز فضای واقعی دادگاه را از نزدیک ندیده باشد و با پیچیدگی‌های فرایند دادرسی آشنا نشده باشد. پس از فارغ‌التحصیلی نیز انتظار دارد وارد بازار کار شود، در حالی که تجربه عملی کافی ندارد.
گاهی در چنین شرایطی، فرد برای ورود به یک موقعیت شغلی به افراد مختلف متوسل می‌شود و ممکن است از طریق سفارش یک فرد بانفوذ به موقعیتی برسد که برای آن آمادگی علمی و حرفه‌ای کافی ندارد. حتی در مشاغل حساسی مانند قضاوت نیز اگر فرد از دانش و تجربه لازم برخوردار نباشد، مشکلات جدی ایجاد می‌شود.
در حوزه صنعت نیز مثال‌های فراوانی وجود دارد. برای نمونه، صنعت خودروسازی باید ارتباط نزدیکی با دانشگاه‌ها و رشته مهندسی مکانیک داشته باشد. دانشجوی این رشته باید با مسائل واقعی صنعت آشنا شود و دانشگاه نیز باید در رفع مشکلات این حوزه نقش‌آفرینی کند.
بنابراین، دانشگاه نباید یک جزیره مستقل و بسته باشد. دانشگاه را می‌توان به فضایی تشبیه کرد که برای ادامه حیات به ارتباط با محیط بیرون نیاز دارد. همان‌طور که یک محیط بسته بدون ورود هوای تازه با کمبود اکسیژن مواجه می‌شود، دانشگاه نیز اگر ارتباطی با جامعه نداشته باشد، به‌تدریج دچار رکود خواهد شد.
این مسئله بسیار جدی است. اگر دانشگاه‌ها به همین شکل ادامه دهند، به‌زودی جایگاه خود را در نگاه مردم از دست خواهند داد.
معتقدم ما در تاریخ علمی خودمان پشتوانه بسیار ارزشمندی داریم و نباید دائما تصور کنیم برای پیشرفت باید اصطلاحات جدیدی مانند دانشگاه نسل پنجم و ششم را به کار ببریم.
در گذشته، اندیشمندان ما هم به تدریس می‌پرداختند، هم پژوهش می‌کردند، هم کتاب می‌نوشتند، هم سفر علمی داشتند و هم با مسائل جامعه در ارتباط بودند. برای مثال، بوعلی سینا در حوزه‌های مختلف علمی صاحب دانش و اندیشه بود. او صرفا در یک حوزه محدود فعالیت نمی‌کرد و توانمندی‌های علمی متنوعی داشت.
امروزه درباره علوم بین‌رشته‌ای صحبت می‌کنیم و آن را یکی از ویژگی‌های دانشگاه‌های آینده می‌دانیم، در حالی که در سنت علمی ما نیز چنین نگاهی وجود داشته است.
بسیاری از حکیمان و دانشمندان ایرانی در عین برخورداری از دانش نظری، در جامعه حضور داشتند و به نیازهای مردم پاسخ می‌دادند. آثار و اندیشه‌های فلاسفه و حکمای ایرانی حتی در نوشته‌های اروپایی نیز مورد توجه قرار گرفته است. این نشان می‌دهد که ما از یک پیشینه علمی ارزشمند برخوردار بوده‌ایم.
البته منظورم این نیست که باید دقیقا به گذشته بازگردیم یا از دستاوردهای جدید علمی استفاده نکنیم. حرف من این است که نباید با اصطلاحات پیچیده و عنوان‌های پرطمطراق، اصل مسئله را فراموش کنیم. گاهی یک موضوع ساده را می‌توان با یک جمله روشن توضیح داد، به‌جای اینکه آن را در قالب عبارت‌های طولانی و پیچیده بیان کنیم.
اصل موضوع این است که دانشگاه باید در جامعه حضور داشته باشد، به مسائل آن پاسخ دهد و میان دانش نظری و فعالیت عملی ارتباط برقرار کند.
بروکراسی سنگین آفت آموزش عالی
آیا دانشگاه‌ها توانسته‌اند همگام با سرعت تحولات علمی خود را بروز کنند؟
یک مثال از دانشگاه علوم و تحقیقات می‌زنم. دانشگاه علوم و تحقیقات یک دانشگاه بزرگ و بالغ است که حدود دو هزار عضو هیئت علمی دارد و سالانه دو تا سه هزار مقاله علمی تولید می‌کند. یعنی به‌طور متوسط به ازای هر عضو هیئت علمی، حدود یک مقاله در سال تولید می‌شود.
سرعت تحولات علمی بسیار بالاست و دانشگاه باید بتواند متناسب با این سرعت حرکت کند. فرض کنید ما در رشته‌ای مانند فیزیک کوانتوم، حدود ۲۰ پژوهشگر داریم و آزمایشگاه‌های بسیار پیشرفته‌ای نیز در اختیار داریم. طبیعتا باید بتوانیم ظرفیت‌های علمی خود را توسعه دهیم و متناسب با توانمندی موجود، فعالیت‌های تازه‌ای تعریف کنیم.
اما در عمل با محدودیت‌های اداری و بروکراسی سنگین مواجه می‌شویم. برای مثال، برای راه‌اندازی یا گسترش برخی رشته‌ها و فعالیت‌های علمی، باید مجوزهای لازم را دریافت کنیم. در مواردی، این موضوع حتی به دستور وزیر نیز رسیده است. وزیر از امکانات و آزمایشگاه‌های دانشگاه بازدید کرده و با ظرفیت‌های موجود آشنا شده، اما باز هم فرایند اداری به‌اندازه‌ای سنگین است که دانشگاه نمی‌تواند متناسب با سرعت تحولات علمی خود را به‌روز کند.
من این بروکراسی سنگین و فرساینده را یکی از آفت‌های بزرگ آموزش عالی می‌دانم. دنیای علم با سرعت بسیار زیادی حرکت می‌کند، اما ساختارهای اداری ما گاهی اجازه نمی‌دهند دانشگاه‌ها به‌موقع تصمیم بگیرند و ظرفیت‌های خود را توسعه دهند.
آمایش آموزش عالی باید با قطب‌سازی علمی همراه شود
شما به فاصله دانشگاه از نیازهای جامعه اشاره کردید. آیا این مسئله با ضعف در آمایش آموزش عالی و نداشتن یک نقشه جامع برای توزیع رشته‌ها و ظرفیت‌های دانشگاهی نیز ارتباط دارد؟ وضعیت آمایش آموزش عالی کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
در موضوع آمایش نیز با شکل فعلی آن موافق نیستم که صرفا بر اساس یک تقسیم‌بندی جغرافیایی تصمیم بگیریم در هر شهر چه رشته‌ای تدریس شود یا هر رشته باید متناسب با اقلیم همان منطقه باشد.
البته بخشی از این نگاه درست است، اما من بیشتر به قطب‌سازی علمی اعتقاد دارم. دلیل آن نیز کاملا روشن است.
برای مثال، ممکن است در بسیاری از دانشگاه‌های تهران رشته ادبیات فارسی تدریس شود، اما تعداد استادان متخصص در هر دانشگاه به‌اندازه‌ای نباشد که بتوانند یک مجموعه علمی قدرتمند و فعال تشکیل دهند. وقتی استادان یک رشته در دانشگاه‌های مختلف پراکنده باشند، امکان شکل‌گیری یک گروه علمی بزرگ، مباحثه مستمر و تبادل نظر عمیق نیز کاهش پیدا می‌کند.
اما اگر در یک دانشگاه، تعداد قابل توجهی از استادان و پژوهشگران یک حوزه علمی در کنار یکدیگر قرار بگیرند، امکان شکل‌گیری یک قطب علمی فراهم می‌شود.
من قویا به قطب‌سازی علمی اعتقاد دارم. باید در برخی حوزه‌ها، یک دانشگاه به قطب علم و فناوری تبدیل شود و سایر دانشگاه‌ها نیز متناسب با ظرفیت‌های خود فعالیت کنند.
برای مثال، دانشگاه تهران در رشته فیزیک از قدمت و سابقه علمی ارزشمندی برخوردار است و می‌تواند جایگاه خود را در این حوزه حفظ کند. در مقابل، دانشگاه علوم و تحقیقات نیز در برخی حوزه‌ها مانند فیزیک کوانتوم و پلاسما سابقه و ظرفیت مناسبی دارد و می‌تواند در این زمینه‌ها به قطب علمی تبدیل شود.
این نوع تقسیم کار علمی بسیار مفید است و می‌تواند به تقویت توانمندی‌های دانشگاه‌ها کمک کند.
البته این به معنای آن نیست که همه فعالیت‌های دانشگاهی باید صرفا بر اساس قطب‌سازی انجام شوند یا دانشگاه‌ها از توجه به نیازهای مناطق مختلف غافل بمانند. برای مثال، اگر فردی بخواهد کشاورزی یاد بگیرد، باید اصول علمی کشاورزی را بیاموزد؛ نمی‌توان گفت کشاورزی در سیستان‌وبلوچستان باید از اساس با کشاورزی در گیلان متفاوت باشد.
اما وقتی موضوع به پژوهش، پایان‌نامه و مهارت‌آموزی می‌رسد، شرایط اقلیمی و نیازهای منطقه‌ای اهمیت پیدا می‌کنند. دانشجویی که در یک منطقه خشک تحصیل می‌کند، باید بتواند درباره مشکلات کشاورزی همان منطقه پژوهش کند. در منطقه‌ای مانند گیلان نیز که شرایط آبی متفاوتی دارد، مسائل دیگری باید مورد توجه قرار بگیرد.
در واقع، شاکله اصلی دانش و آموزش می‌تواند مشترک باشد، اما موضوعات پژوهشی و مهارت‌های تخصصی باید متناسب با نیازهای هر منطقه تعریف شوند.
برای مثال، اگر دانشجویی در رشته شیمی در عسلویه، خوزستان یا بوشهر تحصیل می‌کند، باید در کنار یادگیری مبانی اصلی رشته خود، به موضوعاتی بپردازد که با ظرفیت‌های صنعتی و شرایط منطقه ارتباط دارند.
بنابراین، آمایش آموزش عالی زمانی موفق خواهد بود که هم قطب‌های علمی قدرتمند ایجاد کند و هم پژوهش‌ها و مهارت‌های دانشجویان را به سمت حل مسائل واقعی مناطق مختلف کشور هدایت کند.
علوم کاربردی و علوم پایه باید در کنار یکدیگر رشد کنند
موضوع کاربردی‌سازی علوم نیز در سیاست‌گذاری آموزش عالی اهمیت زیادی دارد. دانشگاه‌های ایران در تولید علم آینده چه جایگاهی باید داشته باشند؟ آیا می‌توان تولید علم را از کاربردی‌سازی آن جدا کرد یا این دو باید در یک مسیر تعریف شوند؟
علم باید امکان کاربردی‌شدن داشته باشد، اما نباید تصور کنیم که همه علوم الزاما باید به یک شکل و در کوتاه‌مدت کاربرد مستقیم داشته باشند.
برای مثال، در فیزیک ذرات بنیادی، دانشمندان به دنبال پاسخ به پرسش‌های بنیادین بشر درباره آغاز خلقت و ماهیت ذرات و میدان‌های بنیادی هستند. این نوع پژوهش‌ها ممکن است در ابتدا کاربرد مستقیمی در زندگی روزمره نداشته باشند، اما بخشی از کنجکاوی علمی بشر را پاسخ می‌دهند.
البته حتی در همین حوزه‌ها نیز ممکن است در جریان تحقیقات، فناوری‌هایی تولید شوند که بعدها کاربردهای گسترده‌ای پیدا کنند. گاهی یک فناوری از دل پژوهشی بیرون می‌آید که در ابتدا صرفا با هدف شناخت بهتر جهان انجام شده است.
در حوزه‌هایی مانند فلسفه نیز با دانش‌هایی مواجه هستیم که ماهیت نظری و بنیادی دارند. در مقابل، بسیاری از علوم دیگر، از جمله علوم مهندسی، به‌طور مستقیم با مسائل عملی و نیازهای جامعه ارتباط دارند.
بنابراین، من با تقسیم‌بندی ساده علوم به دو گروه کاملا کاربردی و غیرکاربردی موافق نیستم. حتی در علوم پزشکی نیز نمی‌توان به‌سادگی بخشی را کاربردی و بخش دیگر را غیرکاربردی دانست؛ همه این حوزه‌ها در نهایت می‌توانند نقشی در زندگی و نیازهای بشر داشته باشند.
اما نکته مهم‌تری که باید به آن توجه کنیم، توسعه علوم بین‌رشته‌ای است. امروزه بسیاری از مسائل علمی به‌اندازه‌ای پیچیده شده‌اند که نمی‌توان آن‌ها را صرفا با تکیه بر یک رشته حل کرد.
علوم مختلف باید ارتباط بیشتری با یکدیگر پیدا کنند. حتی در فیزیک نیز اگر ارتباطی با مباحث فلسفی و علوم انسانی وجود نداشت، ممکن بود مسیر رشد و توسعه این علم به شکل دیگری پیش برود.
همه علوم به درجات مختلف به مباحث فرهنگی، اخلاقی و انسانی نیاز دارند. هرچه ارتباط میان این حوزه‌ها عمیق‌تر شود و دانشمندان بتوانند از ظرفیت یکدیگر استفاده کنند، دانشگاه‌ها نیز مزیت علمی بیشتری پیدا خواهند کرد.
هوش مصنوعی بیش از آنکه تهدید باشد، فرصتی برای تعمیق دانش است
شما بر اهمیت علوم بین‌رشته‌ای تاکید کردید. یکی از نمونه‌های روشن این موضوع، هوش مصنوعی است که در سال‌های اخیر به‌سرعت توسعه پیدا کرده است. آیا هوش مصنوعی را باید یک رشته مستقل در حوزه کامپیوتر دانست یا باید به ریشه‌های علمی و به‌ویژه ارتباط آن با ریاضیات نیز توجه کرد؟
هوش مصنوعی ارتباط بسیار قدرتمندی با ریاضیات دارد. شاید در جامعه این موضوع به‌درستی درک نشده باشد، زیرا مردم هوش مصنوعی را بیشتر در قالب نرم‌افزارهای کامپیوتری، گوشی‌های هوشمند و ابزارهای دیجیتال مشاهده می‌کنند. به همین دلیل، تصور اولیه این است که هوش مصنوعی صرفا به رشته کامپیوتر مربوط می‌شود.
در حالی که مبانی هوش مصنوعی به‌شدت به ریاضیات وابسته است. هرچه یک کشور در ریاضیات توانمندتر باشد، ظرفیت بیشتری برای پیشرفت در حوزه هوش مصنوعی خواهد داشت.
بنابراین، توسعه هوش مصنوعی بدون توجه به علوم پایه و به‌ویژه ریاضیات امکان‌پذیر نیست. این مسئله نمونه روشنی از ضرورت نگاه بین‌رشته‌ای در دانشگاه‌های آینده است.
برخی معتقدند با گسترش هوش مصنوعی، جایگاه علوم انسانی در دانشگاه‌ها تضعیف خواهد شد و حتی ممکن است بخشی از رشته‌های علوم انسانی به‌تدریج حذف شوند. آیا شما با چنین برداشتی موافق هستید؟ اساسا هوش مصنوعی را تهدیدی برای آینده بشر و دانشگاه می‌دانید؟
من با این دیدگاه موافق نیستم و بخش زیادی از این نگرانی‌ها را نیز وارد نمی‌دانم.
البته نمی‌توان گفت فناوری‌های جدید هیچ تهدیدی برای بشر ندارند. هر فناوری پیشرفته‌ای می‌تواند در صورت استفاده نادرست، خطرآفرین باشد. برای مثال، زمانی که بمب اتم ساخته شد، بشر با یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای تاریخ خود مواجه شد. مشکل اصلی این بود که چنین فناوری قدرتمندی ممکن بود در اختیار افراد یا گروه‌هایی قرار بگیرد که از آن استفاده نادرست کنند.
این مسئله درباره هوش مصنوعی نیز صدق می‌کند. تفاوتی ندارد فناوری مورد بحث هسته‌ای باشد یا هوش مصنوعی؛ اگر در اختیار افراد فاقد اخلاق و مسئولیت‌پذیری قرار بگیرد، می‌تواند برای جامعه خطرناک باشد.
از همین‌جا اهمیت اخلاق در کنار علم مشخص می‌شود. ما همواره تاکید می‌کنیم که علم باید در کنار اخلاق رشد کند. تهدید اصلی، نبود اخلاق و مسئولیت‌پذیری در استفاده از دانش و فناوری است.
اگر به تاریخ نگاه کنیم، می‌بینیم که هر مرحله از پیشرفت بشر با فرصت‌ها و تهدیدهایی همراه بوده است. از عصر سنگ و کشف آهن گرفته تا اختراع دینامیت و فناوری‌های الکترونیکی، همواره امکان استفاده درست و نادرست وجود داشته است.
برای مثال، اگر دینامیت اختراع نمی‌شد، ساخت بسیاری از پل‌ها، تونل‌ها و زیرساخت‌های بزرگ نیز با دشواری مواجه می‌شد. اما همین فناوری می‌تواند در صورت استفاده نادرست، خطرآفرین باشد.
هوش مصنوعی نیز چنین وضعیتی دارد. ما باید آن را به‌عنوان یک ابزار قدرتمند بشناسیم و برای استفاده صحیح از آن برنامه داشته باشیم.
هوش مصنوعی را در مجموع یک فرصت بزرگ برای بشر می‌دانم. این فناوری می‌تواند ما را از اتکای صرف به محفوظات رها کند و فرصت بیشتری برای تفکر عمیق فراهم آورد.
برای مثال، ممکن است یک پژوهشگر برای شرکت در یک سمینار یا انجام یک تحقیق، مجبور باشد حجم زیادی از اطلاعات و محاسبات را در ذهن خود نگه دارد. هوش مصنوعی می‌تواند در انجام بسیاری از محاسبات دشوار و پردازش اطلاعات به او کمک کند تا زمان و توان بیشتری برای تحلیل، اندیشه و ارائه ایده‌های جدید داشته باشد.
در چنین شرایطی، انسان می‌تواند به‌جای صرف بخش زیادی از توان خود برای انجام محاسبات و بازیابی اطلاعات، عمیق‌تر فکر کند و دانش خود را توسعه دهد. هوش مصنوعی می‌تواند به انسان کمک کند عالم‌تر و حتی عاقل‌تر شود؛ البته به شرط آنکه از آن درست استفاده کند.
نباید از هوش مصنوعی صرفا بترسیم. باید برای آن برنامه داشته باشیم و خودمان را با تحولات آن هماهنگ کنیم.
امروز جهان بیش از گذشته به یکدیگر متصل شده است. وقتی از دهکده جهانی صحبت می‌کنیم، منظورمان همین ارتباط گسترده و به‌هم‌پیوسته است. برای مثال، یک حمله سایبری می‌تواند از نقطه‌ای در جهان، یک سازمان یا مجموعه را در نقطه‌ای دیگر مختل کند، بدون آنکه عامل حمله به‌سادگی شناسایی شود.
امروزه تهدیدها فقط به جنگ‌های نظامی و استفاده از بمب اتم محدود نیستند. حملات سایبری نیز می‌توانند زیرساخت‌ها و فعالیت‌های یک کشور را مختل کنند.
بنابراین، هرچه جهان به یکدیگر نزدیک‌تر می‌شود، ضرورت همکاری، ارتباط و توجه به اخلاق نیز بیشتر خواهد شد. علم و اخلاق باید در کنار یکدیگر حرکت کنند.
استاد آینده باید راهنمای تفکر عمیق باشد، نه انتقال‌دهنده محفوظات
با توجه به گسترش هوش مصنوعی و تغییر شیوه‌های یادگیری، جایگاه اعضای هیئت علمی و استادان دانشگاه در ۲۵ سال آینده چه خواهد بود؟ آیا شیوه سنتی تدریس و نقش استاد همچنان حفظ می‌شود؟
قطعا اعضای هیئت علمی باید خود را با فناوری‌های جدید و ابزارهای نوین آموزشی به‌روز کنند. استاد دانشگاه نمی‌تواند نسبت به تحولاتی که در حوزه آموزش و یادگیری رخ می‌دهد، بی‌تفاوت باشد.
من دوستی ایرانی دارم که حدود پنج سال پیش او را ملاقات کردم. او رئیس یکی از دانشکده‌های دانشگاه جانزهاپکینز بود؛ دانشگاهی که در حوزه پزشکی جایگاه بسیار برجسته‌ای در جهان دارد. آن دوست ما در رشته تخصصی خودش در دانشگاهی فعالیت می‌کرد که در آن حوزه رتبه نخست جهانی را داشت.
او حدود پنج سال پیش به من گفت که هر دانشجویی که وارد دانشگاه می‌شود، یک اپلیکیشن پیشرفته هوش مصنوعی در اختیارش قرار می‌گیرد و می‌تواند به‌صورت رایگان از آن استفاده کند.
این مثال نشان می‌دهد که دانشگاه‌های پیشرو دنیا چگونه از همان ابتدا فناوری‌های جدید را وارد فرایند آموزش می‌کنند.
اگر استاتید و دانشگاه‌ها خود را به‌روز نکنند و در برابر این تحولات مقاومت کنند، مانند کسی خواهند بود که در برابر سیل ایستاده است. سیل می‌تواند ویرانگر باشد، اما اگر مسیر مناسبی برای عبور آب ایجاد کنیم، همان سیل می‌تواند به احیای زمین، کشاورزی و منابع طبیعی کمک کند.
هوش مصنوعی نیز چنین وضعیتی دارد. اگر برای آن برنامه داشته باشیم، می‌توانیم از ظرفیت‌هایش استفاده کنیم و اگر بدون برنامه در برابر آن مقاومت کنیم، ممکن است آسیب ببینیم.
فناوری منتظر نمی‌ماند تا ما درباره آن تصمیم بگیریم یا با آن موافقت کنیم. فناوری مسیر خود را طی می‌کند و وارد زندگی انسان می‌شود. اگر خودمان را با آن هماهنگ نکنیم، از تحولات عقب می‌مانیم.
استاد دانشگاه نیز باید همین نگاه را داشته باشد. اگر دانشجو بتواند به‌سادگی پرسشی را که استاد در کلاس مطرح می‌کند، از هوش مصنوعی بپرسد و پاسخ دقیق‌تر و مستندتری دریافت کند، طبیعتا این پرسش مطرح می‌شود که استاد برای چه به کلاس درس می‌رود؟
پاسخ این است که نقش استاد نباید صرفا انتقال اطلاعات و محفوظات باشد. استاد باید به دانشجو تفکر عمیق را آموزش دهد و به او یاد بدهد که چگونه در عرصه علم کنکاش کند.
باید به دانشجو بیاموزد که چگونه یک پرسش را عمیق‌تر بررسی کند، از کجا به پاسخ رسیده است، مبنای یک فرمول چیست، آیا می‌توان آن را اصلاح کرد و آیا امکان دارد از دل یک فرمول یا نظریه موجود، ایده جدیدی استخراج شود؟
استاد باید ذهن دانشجو را به چالش بکشد و او را به سمت پرسشگری و تحلیل هدایت کند. اگر هوش مصنوعی در کنار استاد و دانشجو قرار بگیرد، می‌تواند به ارتقای کیفیت آموزش کمک کند و جایگاه استاد نیز در چنین شرایطی نه‌تنها از بین نمی‌رود، بلکه تخصصی‌تر و عمیق‌تر می‌شود.
اقتصاد آموزش عالی براساس نقش دانشگاه در حل مسائل کشور اصلاح شود
یکی از مسائل مهم در آینده دانشگاه‌ها، اقتصاد آموزش عالی و نحوه تامین منابع مالی است. در حال حاضر، بسیاری از دانشگاه‌ها با مشکلات اقتصادی مواجه هستند. از نظر شما نظام تامین مالی دانشگاه‌ها چه تغییراتی باید داشته باشد تا بتوانند در آینده فعالیت پایداری داشته باشند؟
اقتصاد آموزش عالی ما در شرایط فعلی وضعیت مناسبی ندارد و این موضوع یکی از مشکلات جدی دانشگاه‌هاست.
پیش‌تر مثالی زدم که اگر فارغ‌التحصیلان یک دانشگاه به خارج از کشور می‌روند، باید ریشه‌های این اتفاق را بررسی کنیم. یکی از دلایل این است که این افراد در دوران تحصیل ارتباط مناسبی با صنعت و جامعه پیدا نکرده‌اند. آن‌ها با مسائل واقعی جامعه خود آشنا نشده‌اند و ممکن است به‌تدریج نسبت به آینده شغلی و علمی در کشور ناامید شوند.
بنابراین، اقتصاد آموزش عالی باید به‌گونه‌ای طراحی شود که دانشگاه‌ها منابع مالی و امکانات لازم را برای ایفای نقش در حل مشکلات جامعه در اختیار داشته باشند.
در شرایط فعلی، ممکن است دانشگاهی چند برابر دانشگاه دیگری دانشجو داشته باشد، اما بودجه دولتی بسیار بیشتری نیز دریافت کند؛ بدون آنکه متناسب با منابعی که در اختیار دارد، برای حل مسائل کشور تلاش کند.
از سوی دیگر، دانشگاهی مانند دانشگاه آزاد باید برای تامین هزینه‌های خود به شهریه دانشجویان متکی باشد، در حالی که ممکن است در تولید علم و انجام فعالیت‌های پژوهشی نیز نقش موثری داشته باشد.
این نظام ناعادلانه است و باید اصلاح شود. نباید صرفا به دلیل دولتی‌بودن یک دانشگاه، منابع مالی بیشتری در اختیار آن قرار بگیرد. معیار باید میزان نقش‌آفرینی دانشگاه در حل مسائل کشور باشد.
من این موضوع را با آقای دکتر خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، نیز مطرح کرده‌ام. به ایشان گفته‌ام که این وضعیت عادلانه نیست؛ یک دانشگاه دولتی منابع گسترده‌ای دریافت می‌کند، اما دانشگاه دیگری باید با شهریه فعالیت کند، در حالی که هر دو ممکن است در تولید علم و تربیت نیروی انسانی نقش داشته باشند.
حتی ممکن است فارغ‌التحصیلان دانشگاهی که منابع دولتی دریافت می‌کند، بخش عمده‌ای از ظرفیت علمی خود را در خارج از کشور به کار بگیرند و دانشگاه نیز ارتباط موثری با مسائل جامعه نداشته باشد. در مقابل، دانشگاهی دیگر با منابع محدودتر تلاش کند مشکلات کشور را حل کند. این نوع تفاوت‌گذاری، بی‌عدالتی است.
اگر وزارت علوم متولی آموزش عالی کشور است، باید منابع را بر اساس عملکرد واقعی دانشگاه‌ها تخصیص دهد. ممکن است دانشگاهی خصوصی باشد، اما در یک منطقه دورافتاده مانند سیستان‌وبلوچستان فعالیت کند و برای حل یکی از مسائل مهم همان منطقه تلاش کند. چنین دانشگاهی باید بتواند از حمایت مالی برخوردار شود.
رتبه‌بندی استادان نیز باید متناسب با میزان اثرگذاری آن‌ها در جامعه انجام شود. کشور ما با مشکلات متعددی در حوزه‌های مختلف مواجه است؛ از مسائل اقلیمی و کمبود آب گرفته تا مسائل سیاسی، دیپلماسی، تحریم‌ها و نظام بانکی. دانشگاه باید در حل این مشکلات نقش داشته باشد.
حتی رئیس‌جمهور نیز ممکن است برای حل مشکلات کشور از دانشگاه‌ها و استادان درخواست کمک کند، اما گاهی دانشگاه‌ها به دلیل ساختارهای موجود و نبود ارتباط موثر با دستگاه‌های اجرایی، در متن مسائل کشور حضور ندارند.
این وضعیت باید تغییر کند. دانشگاه نباید صرفا در محیط آموزشی خود فعالیت کند و منتظر بماند که دستگاه‌های اجرایی به سراغش بیایند. باید از ابتدا در متن جامعه حضور داشته باشد.
آیا به این معناست که دانشگاه‌ها باید علاوه بر شهریه دانشجویان، از منابع دولتی و حمایت‌های پژوهشی نیز بهره‌مند شوند؟ در این صورت، نقش شهریه در اقتصاد دانشگاه چگونه باید تعریف شود؟
ابتدا باید بگویم که دریافت شهریه به‌خودی‌خود مسئله منفی یا نادرستی نیست. نکته اصلی این است که منابع مالی دانشگاه چگونه تامین و هزینه می‌شوند و دانشگاه چه نقشی در جامعه ایفا می‌کند.
در مورد شهریه نیز باید به یک نکته مهم توجه کنیم. اگر دانشگاه از دانشجو شهریه دریافت می‌کند، باید این منابع به‌گونه‌ای مدیریت شوند که به نفع خود دانشجویان و ارتقای کیفیت آموزش و پژوهش آن‌ها باشد.
برای مثال، در حوزه بیمه، از افراد سالم حق بیمه دریافت می‌شود و این منابع برای افرادی هزینه می‌شود که ممکن است در آینده بیمار شوند و به خدمات درمانی نیاز پیدا کنند. فردی که امروز سالم است، حق بیمه پرداخت می‌کند تا اگر روزی با بیماری جدی مانند سرطان مواجه شد، بتواند هزینه‌های درمان خود را تامین کند.
شهریه دانشگاه نیز باید با چنین نگاهی مدیریت شود. منابعی که از دانشجو دریافت می‌شود، باید صرف ارتقای امکانات آموزشی، پژوهشی، آزمایشگاهی و حمایت از خود دانشجویان شود.
در دانشگاه آزاد نیز خوشبختانه با رویکردی که در مسیر مدیریت دانشگاه شکل گرفته، این نگاه مورد توجه قرار دارد. آقای دکتر رنجبر نیز چنین دیدگاهی دارند که منابع حاصل از شهریه باید در خدمت خود دانشجو قرار بگیرد.
اما مسئله مهم‌تر این است که برای انجام پروژه‌های پژوهشی و حل مسائل کشور، دولت باید منابع مالی لازم را در اختیار دانشگاه‌ها قرار دهد؛ چه دانشگاه دولتی باشند و چه غیردولتی.
اگر دولت از دانشگاه‌های غیردولتی در انجام پروژه‌های ملی و پژوهشی حمایت نکند، یک چرخه معیوب شکل می‌گیرد. دانشگاه آزاد برای تامین هزینه‌های خود ناچار است به جذب دانشجو و دریافت شهریه متکی باشد، در حالی که بسیاری از پروژه‌هایی که می‌توانند به حل مشکلات کشور کمک کنند، نیازمند حمایت مالی دولت هستند.
من معتقدم دانشگاه‌ها نباید صرفا به دلیل نوع مالکیت یا ساختار اداری خود از دسترسی به منابع پژوهشی محروم شوند.
شهریه‌گرفتن مسئله نیست؛ آنچه اهمیت دارد نحوه تخصیص منابع است
برخی معتقدند مدل اقتصادی مبتنی بر بودجه نفتی که در بخشی از دانشگاه‌های دولتی کشور وجود دارد، در آینده امکان ادامه حیات نخواهد داشت. از طرف دیگر، دانشگاه‌های غیردولتی نیز نمی‌توانند صرفا با شهریه‌محوری به توسعه علمی برسند. به نظر شما مدل اقتصادی پایدار برای دانشگاه‌های آینده چیست؟
مشکل اصلی، دریافت شهریه نیست. بسیاری از بهترین دانشگاه‌های دنیا شهریه دریافت می‌کنند. برای مثال، دانشگاه‌های آکسفورد، هاروارد، ام‌آی‌تی، پنسیلوانیا و رایس شهریه دارند.
برای نمونه، دانشگاه رایس دانشگاهی با ابعاد محدودتر است که شهریه‌های بالایی نیز دریافت می‌کند. بنابراین، نمی‌توان گفت هر دانشگاهی که شهریه می‌گیرد، از نظر اقتصادی یا آموزشی دچار مشکل است.
مسئله این است که منابع مالی دانشگاه چگونه هزینه می‌شود و دانشگاه تا چه اندازه به نیازهای جامعه متصل است.
در دانشگاه‌های معتبر دنیا، شهریه‌ای که دریافت می‌شود، می‌تواند در آزمایشگاه‌ها، کمک‌هزینه‌های پژوهشی، گرنت‌های دانشجویی و بورسیه‌ها هزینه شود. دانشجویان مستعد نیز می‌توانند با توجه به توانمندی علمی خود از حمایت‌های مالی برخوردار شوند.
یکی از نکات تاسف‌بار در وضعیت فعلی ما این است که آن‌قدر درگیر مشکلات ساختاری و مسائل روزمره آموزش عالی هستیم که گاهی به موضوعات بنیادینی مانند حمایت از دانشجویان مستعد توجه نمی‌کنیم.
دانشجوی خوب باید صرف‌نظر از وضعیت مالی خانواده خود امکان دریافت بورسیه داشته باشد. دانشگاه باید به دانشجویانی که از نظر علمی توانمند هستند اما امکانات مالی کافی ندارند، توجه کند.
ما نسبت به دانشجویانی که از امکانات مالی برخوردار نیستند، مسئولیت داریم. نباید به دلیل وضعیت اقتصادی آن‌ها، فرصت رشد علمی را از آنان بگیریم.
در مقابل، گاهی شرایطی ایجاد می‌شود که آموزش به‌صورت رایگان ارائه می‌شود، اما امکانات پژوهشی و آزمایشگاهی در اختیار دانشجویان قرار می‌گیرد و حاصل پژوهش‌ها نیز بدون آنکه به نیازهای کشور متصل شود، در مسیر دیگری مورد استفاده قرار می‌گیرد.
با توجه به این شرایط، آیا دانشگاه‌های دولتی که عمدتا به منابع عمومی و بودجه‌های نفتی متکی هستند، می‌توانند در ۲۵ سال آینده با همین ساختار به فعالیت خود ادامه دهند؟
معتقدم مسئله فقط به آینده مربوط نیست. همین امروز نیز این ساختار با مشکلات جدی مواجه است.
فرض کنید فردی وزنه‌ای را با دست خود نگه داشته است. تا چه زمانی می‌تواند این وزنه را نگه دارد؟ اگر کسی به او کمک کند، ممکن است مدت بیشتری بتواند آن را تحمل کند. اگر دیگران در کنار او قرار بگیرند و از او حمایت کنند، باز هم شرایط متفاوت می‌شود.
اما پرسش این است که آیا چنین فردی می‌تواند در یک اکوسیستم سالم و بدون حمایت‌های غیرمتعارف، به فعالیت خود ادامه دهد؟
معتقدم برخی از ساختارهای فعلی آموزش عالی حتی امروز نیز با مشکل مواجه شده‌اند و نمی‌توان صرفا به دلیل دریافت بودجه دولتی، آن‌ها را موفق ارزیابی کرد.
برای مثال، اگر دانشگاهی تعداد زیادی از دانشجویان برتر کنکور را جذب کند، منابع مالی و امکانات گسترده‌ای نیز در اختیار داشته باشد، اما در نهایت بخش زیادی از فارغ‌التحصیلانش به خارج از کشور بروند و دانشگاه نقشی در حل مسائل جامعه نداشته باشد، نمی‌توان صرفا بر اساس تعداد دانشجویان یا منابع مالی، به آن اعتبار علمی داد.
دانشگاهی که از امکانات عمومی استفاده می‌کند، باید در برابر جامعه مسئول باشد. اگر قرار است یک نظام آموزش عالی واقعی داشته باشیم، باید دانشگاه‌ها در لبه دانش حرکت کنند، اما این حرکت باید با نیازهای جامعه نیز ارتباط داشته باشد.
اگر اکوسیستم آموزش عالی اصلاح نشود، دانشگاه‌هایی که به ساختارهای فعلی و منابع نفتی متکی هستند نیز در بلندمدت با مشکل مواجه خواهند شد.
همه دانشگاه‌ها نباید همه رشته‌ها را داشته باشند
در افق ۲۰۵۰، آیا همه دانشگاه‌های کشور باید در لبه دانش حرکت کنند و به مرجعیت علمی برسند؟ آیا چنین ماموریتی برای تمام دانشگاه‌ها قابل تعریف است؟
همه دانشگاه‌ها لازم نیست در همه رشته‌ها و همه حوزه‌های علمی در لبه دانش حرکت کنند. اساسا با این تصور که همه دانشگاه‌ها باید همه رشته‌ها را داشته باشند، موافق نیستم.
به نظر من، هر دانشگاه باید تعداد محدودی رشته داشته باشد، اما در همان رشته‌ها از کیفیت و توانمندی بالایی برخوردار شود.
ممکن است یک دانشگاه نتواند در تمام حوزه‌های علمی در سطح جهانی رقابت کند، اما می‌تواند در دو یا سه حوزه مشخص به جایگاه برجسته‌ای برسد.
حتی دانشگاه‌های بزرگ دنیا نیز چنین وضعیتی دارند. در رقابت علمی میان چین و آمریکا، می‌بینیم که هر کشور در برخی حوزه‌ها جایگاه برتر دارد و در حوزه‌های دیگر ممکن است کشور مقابل پیشتاز باشد.
در کشور خودمان نیز در برخی شاخه‌های ریاضیات، دانشمندان و پژوهشگرانی داریم که در رتبه‌بندی‌های جهانی، از جمله رتبه‌بندی‌های مرتبط با حوزه‌های تخصصی ریاضی، جایگاه‌های نخست تا سوم را به دست آورده‌اند.
این موضوع نشان می‌دهد که می‌توانیم در حوزه‌های مشخص علمی به جایگاه برجسته‌ای برسیم.
بنابراین، دانشگاه‌ها باید در رشته‌هایی که برای خود انتخاب می‌کنند، واقعا توانمند باشند. اگر دانشگاهی بتواند در یک حوزه علمی به سطح بالایی برسد، به‌طور طبیعی سرریز علمی و فناورانه آن نیز در جامعه و اقتصاد نمایان خواهد شد.
وقتی در یک دانشگاه افراد برجسته علمی حضور داشته باشند، نظریه‌ها و ایده‌های ارزشمندی نیز از آن مجموعه بیرون خواهد آمد. این نظریه‌ها می‌توانند برای جامعه علمی جهان مفید باشند.
در چنین شرایطی، ما نیز در عرصه جهانی علم نقش‌آفرینی خواهیم کرد. به نقطه‌ای می‌رسیم که دیگران برای یادگیری یک دانش تخصصی ناچار باشند به سراغ دانشگاه‌ها و پژوهشگران ایرانی بیایند.
برای مثال، ممکن است در حوزه کوانتوم یا ریاضیات مرتبط با هوش مصنوعی، یک دانشگاه ایرانی به قطب علمی تبدیل شود و ده‌ها پژوهشگر برجسته در آن فعالیت کنند. در چنین شرایطی، دانشجویان و پژوهشگران دیگر کشورها نیز برای استفاده از این ظرفیت علمی به ایران مراجعه خواهند کرد.
این همان جایگاهی است که باید برای دانشگاه‌های کشور در افق آینده ترسیم کنیم؛ نه اینکه همه دانشگاه‌ها در همه رشته‌ها فعالیت کنند، بلکه هر دانشگاه در حوزه‌های منتخب خود به سطحی از کیفیت و مرجعیت برسد که در جهان قابل شناسایی باشد.
شاخص موفقیت دانشگاه باید میزان اثرگذاری بر جامعه باشد
اگر قرار باشد نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌ها در سال‌های آینده متحول شود، چه شاخص‌هایی باید جایگزین یا به شاخص‌های فعلی اضافه شوند؟ آیا همچنان تعداد مقالات، استنادها و فعالیت‌های علمی بین‌المللی باید معیار اصلی باشد؟
به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها باید میزان نقش‌آفرینی دانشگاه در جامعه و سرزمین خود باشد.
باید بررسی کنیم که یک دانشگاه تا چه اندازه توانسته است به مسائل جامعه پاسخ دهد و چه نقشی در حل مشکلات کشور داشته است.
اگر دانشگاهی در منطقه‌ای فعالیت می‌کند، باید ببینیم چه میزان در توسعه همان منطقه موثر بوده است. آیا توانسته مشکلات اقلیمی، اقتصادی، صنعتی، اجتماعی یا فرهنگی آن منطقه را کاهش دهد؟ آیا دانش و پژوهش خود را در خدمت نیازهای واقعی جامعه قرار داده است؟
حتی معتقدم حقوق و مزایای استادان نیز باید تا حدی متناسب با میزان اثرگذاری آن‌ها در جامعه تعیین شود. نباید صرفا بر اساس تعداد مقالات یا شاخص‌های کمّی درباره عملکرد استادان تصمیم بگیریم.
استادی که توانسته است در حل یکی از مشکلات مهم کشور نقش‌آفرینی کند، باید متناسب با همین اثرگذاری مورد ارزیابی و حمایت قرار بگیرد.
البته برای چنین ارزیابی‌ای باید سازوکار دقیق و قابل اعتمادی طراحی شود. گروهی از داوران متخصص از دانشگاه‌های مختلف باید در این فرایند حضور داشته باشند و درباره عملکرد علمی و اجتماعی استادان و دانشگاه‌ها قضاوت کنند.
این ارزیابی باید به‌گونه‌ای باشد که وقتی داوران درباره نقش‌آفرینی یک استاد یا دانشگاه نظر می‌دهند، جامعه علمی نیز بتواند آن را بپذیرد.
برای نمونه، جایزه نوبل فیزیک را در نظر بگیرید. دانشمندان و فیزیک‌دانان جهان برای این جایزه اعتبار زیادی قائل هستند و آن را حاصل یک فرایند علمی معتبر می‌دانند. البته جایزه نوبل صلح تا اندازه‌ای تحت تاثیر ملاحظات سیاسی قرار گرفته است، اما در حوزه‌های علمی، این جوایز همچنان از اعتبار قابل توجهی برخوردارند.
ما نیز باید نظامی برای ارزیابی دانشگاه‌ها و استادان طراحی کنیم که بر اساس آن، میزان اثرگذاری واقعی افراد در جامعه مشخص شود و حقوق و حمایت‌های آن‌ها نیز متناسب با این نقش‌آفرینی تعیین شود.
اختیار توسعه رشته‌ها باید به دانشگاه‌های بزرگ و توانمند واگذار شود
اگر امروز اختیار سیاست‌گذاری کلان آموزش عالی ایران در اختیار شما قرار می‌گرفت و می‌توانستید اصلاحاتی را آغاز کنید که تا ۲۵ سال آینده اثرگذار باشند، مهم‌ترین تغییری که از همین دهه آغاز می‌کردید، چه بود و چرا؟
چند مسئله مهم وجود دارد، اما یکی از موضوعاتی که علاقه دارم هرچه سریع‌تر اصلاح شود، نحوه تصمیم‌گیری درباره توسعه رشته‌ها و تصویب رشته‌های جدید در دانشگاه‌هاست.
من معتقدم باید اختیار بیشتری به دانشگاه‌های بزرگ، معتبر و توانمند داده شود تا بتوانند متناسب با ظرفیت علمی خود درباره توسعه رشته‌ها تصمیم بگیرند.
در شرایط فعلی، گاهی در نظام آموزش عالی با چنین وضعیتی مواجه هستیم. ممکن است یک دانشگاه بزرگ، زیرساخت‌ها، استادان و امکانات لازم برای راه‌اندازی یک رشته را داشته باشد، اما برای دریافت مجوز با محدودیت‌های اداری مواجه شود.
در حالی که خود دانشگاه به دلیل نزدیکی به مسئله و برخورداری از تخصص و تجربه لازم، بهتر می‌تواند درباره ظرفیت‌های علمی و نیازهای خود تصمیم بگیرد.
برای مثال، دانشگاه علوم و تحقیقات با حدود دو هزار عضو هیئت علمی و ظرفیت‌های علمی گسترده، باید بتواند درباره توسعه رشته‌هایی که متناسب با توانمندی‌هایش هستند، تصمیم‌گیری موثرتری داشته باشد.
مشکل این است که گاهی فرد یا نهادی که در فاصله زیادی از دانشگاه قرار دارد، درباره موضوعی تصمیم می‌گیرد که از جزئیات و پیچیدگی‌های آن اطلاع کافی ندارد. در چنین شرایطی، تصمیم‌گیری ممکن است با تاخیر و خطا همراه شود.
من گاهی برای توضیح این موضوع به ساختار امپراتوری‌های قدیم اشاره می‌کنم. در گذشته، ممکن بود مردم یک منطقه از عملکرد فرمانده یا حاکم خود شکایت کنند و درخواست عزل او را به امپراتور ارائه دهند. اما صدور حکم و رسیدن آن به منطقه ممکن بود یک سال طول بکشد. در این فاصله، شرایط تغییر می‌کرد و حتی ممکن بود آن فرمانده از منطقه فرار کرده یا شورشی رخ داده باشد.
وقتی تصمیم‌گیرنده از مسئله فاصله زیادی دارد، طبیعی است که درک و شناخت او از شرایط واقعی کاهش پیدا کند. همین فاصله می‌تواند شایستگی تصمیم‌گیری را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
بنابراین، باید اختیار تصمیم‌گیری را تا حد امکان به مجموعه‌هایی واگذار کنیم که به مسئله نزدیک‌تر هستند و از تخصص و شایستگی لازم برخوردارند.
دانشگاه دولتی و غیردولتی باید در دسترسی به حمایت‌های پژوهشی برابر باشند
جز واگذاری اختیار توسعه رشته‌ها، چه اصلاحات دیگری را در سیاست‌گذاری کلان آموزش عالی ضروری می‌دانید؟ به‌ویژه درباره تفاوت میان دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی و نحوه دسترسی آن‌ها به حمایت‌های مالی و پژوهشی چه نظری دارید؟
اگر اختیار سیاست‌گذاری کلان آموزش عالی را داشتم، یکی دیگر از اقدامات مهمم این بود که میان دانشگاه دولتی و خصوصی یا غیردولتی در دسترسی به حمایت‌های پژوهشی تفاوتی قائل نمی‌شدم.
البته در کشورهای مختلف دنیا دانشگاه‌های دولتی و خصوصی وجود دارند و هرکدام ساختار مالی و مدیریتی خود را دارند. اما مسئله این است که دانشگاه‌ها باید بتوانند متناسب با توان علمی و کیفیت فعالیت خود، از گرنت‌ها و حمایت‌های پژوهشی استفاده کنند.
برای مثال، دانشگاه هاروارد را در نظر بگیرید. در آنجا نیز ممکن است دولت حمایت‌های مالی خود از یک دانشگاه را کاهش دهد یا گرنت‌های دولتی آن را قطع کند. همان‌طور که در انتخابات آمریکا، دونالد ترامپ درباره قطع حمایت‌های دولتی از برخی دانشگاه‌ها صحبت کرده بود. اما اصل ماجرا این است که دانشگاه‌ها در یک نظام رقابتی، امکان دسترسی به منابع پژوهشی را دارند و نوع مالکیت آن‌ها نباید به‌تنهایی مانع دریافت حمایت شود.
در کشور ما، دانشگاه آزاد در بسیاری از موارد امکان استفاده از حمایت‌های مالی و پژوهشی دولتی را ندارد. گویی یک قانون نانوشته وجود دارد که دانشگاه‌های غیردولتی نباید از این منابع بهره‌مند شوند.
این وضعیت بسیار نادرست است. دانشگاهی که توان علمی و ظرفیت پژوهشی دارد، باید بتواند برای اجرای پروژه‌های علمی و حل مسائل کشور از حمایت‌های لازم برخوردار شود.
دانشگاه‌های بزرگی مانند هاروارد، ام‌آی‌تی و رایس صرفا با اتکا به شهریه دانشجویان به جایگاه فعلی خود نرسیده‌اند. آن‌ها از گرنت‌ها و حمایت‌های پژوهشی متعدد، از جمله حمایت‌های دولتی، نیز بهره‌مند شده‌اند.
اگر دانشگاهی بتواند در یک حوزه علمی فعالیت موثری داشته باشد و برای حل یک مسئله ملی یا منطقه‌ای راهکار ارائه کند، نباید به دلیل اینکه دولتی نیست، از حمایت محروم شود.
من حتی معتقدم این نوع محرومیت‌ها گاهی به معنای آن است که نه‌تنها چراغی برای کمک به دانشگاه روشن نمی‌کنیم، بلکه همان چراغی را هم که دانشگاه با امکانات خود روشن کرده است، خاموش می‌کنیم.
این نگاه باید اصلاح شود. دانشگاه‌های کشور باید بر اساس توان علمی، ظرفیت پژوهشی و میزان نقش‌آفرینی در حل مسائل جامعه مورد حمایت قرار بگیرند، نه صرفا بر اساس اینکه دولتی هستند یا غیردولتی.
اگر قرار است دانشگاه‌های ایران در ۲۵ سال آینده به جایگاه مناسبی برسند، باید چنین اصلاحاتی را از همین امروز آغاز کنیم. در غیر این صورت، نمی‌توان انتظار داشت که با حفظ ساختارهای فعلی، دانشگاه‌ها به مرجعیت علمی برسند و در رقابت جهانی نقش‌آفرینی کنند.
انتهای پیام/
نظر شما