به گزارش خبرنگار علم و فناوری ایسکانیوز؛ آمادگی برای روز مبادا و سناریوهای آخرالزمانی، پدیده تازهای نیست. از فیلمهای پرطرفدار هالیوودی گرفته تا پیشگوییهای باستانی، تصور پایان جهان و وقوع فجایع ویرانگر همواره بخشی از تخیل بشر بوده است.
اما این روزها، ماجرا تنها به نظریهپردازان توطئه و افرادی که برای روزهای بحرانی آذوقه ذخیره میکنند، محدود نمیشود. در گوشهوکنار جهان، شماری از ثروتمندترین افراد نیز بیسروصدا سرمایههای خود را صرف ساخت پناهگاههای زیرزمینی، اقامتگاههای فوقامنیتی و پایگاههای دورافتاده میکنند تا در صورت وقوع یک فاجعه بزرگ، مکانی امن برای پناه گرفتن داشته باشند.
آیا آنها خود را برای اتفاق بزرگی آماده میکنند؟ بیثباتی بازارهای جهانی، تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی، فاجعههای اقلیمی یا ظهور هوش مصنوعی غیرقابلکنترل؟ آیا چیزی میدانند که ما از آن بیخبریم؟ آیا ممکن است مخفیانه برای پایان جهان آماده شوند؟
هیچکس پاسخ قطعی این پرسشها را نمیداند؛ اما یک نکته روشن است: فناوران ثروتمند و نخبگان اقتصادی برای سناریوهایی برنامهریزی میکنند که بیشتر مردم ترجیح میدهند حتی به آنها فکر نکنند.
در این گزارش، بررسی میکنیم که چرا ابرفناوران ثروتمند ممکن است خود را برای بدترین اتفاقات احتمالی آماده کنند.
گزارشها درباره آمادگی میلیاردرها برای شرایط بحرانی، سالهاست که منتشر میشوند؛ اما اخیراً شواهد این موضوع بیش از گذشته قابلتوجه شده است. برخی از ثروتمندترین افراد جهان اقداماتی را برای تضمین بقای بلند مدت خود در پیش گرفتهاند.
جزایر خصوصی و املاک وسیع و مستحکم، همواره در فهرست خواستههای میلیاردرها قرار داشتهاند؛ اما اکنون برخی از آنها پا را فراتر گذاشته و ساخت پناهگاههای آخرالزمانی و مکانهای امن برای روزهای بحرانی را آغاز کردهاند؛ اقدامی که گمانهزنیهای بسیاری را درباره نگرانی آنها از آینده جهان برانگیخته است.
کشتی نوح

مارک زاکربرگ در حال ساخت یک مجموعه گسترده است، ولی موضوع فقط ساخت یک خانه لوکس نیست؛ در ملک او در جزیره کائوآئی هاوایی، یک پناهگاه زیرزمینی با امکانات حفاظتی ویژه طراحی شده که به همین دلیل رسانهها از آن با عنوان «پناهگاه آخرالزمانی» یاد کردهاند. اسناد مربوط به این طرح از چندین ساختمان، شبکهای از تونلها و محلی با عنوان «پناهگاه طوفان» حکایت دارند.
این مجموعه که مزرعه کولائو نام دارد، در ساحل شمالی جزیره کائوآئی واقع شده و مساحتی در حدود ۱۴۰۰ تا ۱۵۰۰ هکتار دارد.
براساس تحقیقات مجله وایرد که در دسامبر ۲۰۲۳ منتشر شد، این ملک شامل دو عمارت بزرگ، ساختمانهای متعدد، خانههای مهمان، مجموعهای از خانههای درختی و یک پناهگاه زیرزمینی است. اما بخش قابلتوجه ماجرا در زیر زمین قرار دارد.
طبق اسناد ساختمانی بررسیشده توسط وایرد، مشخصات این پناهگاه عبارتاند از:
- مساحت: حدود ۴۶۵ مترمربع.
- مسیر دسترسی: تونلی زیرزمینی که به ساختمانهای اصلی متصل میشود.
- درِ ورودی: در فلزی تقویتشده با بتن که در برابر انفجار مقاومت دارد.
- امکانات داخلی: فضای زندگی، اتاق تجهیزات مکانیکی و دریچه خروج اضطراری مجهز به نردبان.
- امکانات پشتیبانی: مخزن بزرگ آب و سیستم پمپاژ برای تأمین آب مجموعه.
وجود این امکانات باعث شده است که برخی رسانهها احتمال دادهاند این پناهگاه برای شرایطی فراتر از طوفانهای معمولی طراحی شده باشد.
آیا زاکربرگ واقعاً خودش را برای پایان جهان آماده میکند؟ این سؤال در دسامبر ۲۰۲۴ مستقیماً از خود زاکربرگ پرسیده شد.
او در مصاحبهای با برنامه «The Circuit» شبکه بلومبرگ، وجود این پناهگاه را تأیید کرد، اما ادعای ساخت یک پناهگاه آخرالزمانی را اغراقآمیز دانست. زاکربرگ توضیح داد که این فضا در واقع نوعی زیرزمین یا پناهگاه طوفان است و بخشی از یک مجموعه مسکونی بزرگ به شمار میرود. به بیان دیگر، او وجود پناهگاه را انکار نکرد، اما هدف آن را محافظت در برابر طوفان و شرایط اضطراری عنوان کرد.
سازههای پوشیده از چمن

پیتر تیل، کارآفرین و سرمایهگذار آلمانیآمریکایی و از چهرههای شناختهشده سیلیکونولی است. او از بنیانگذاران پیپال و شرکت پالانتیر (Palantir) است؛ شرکتی فعال در حوزه تحلیل داده، هوش مصنوعی و فناوریهای مورد استفاده نهادهای دولتی و دفاعی.
تیل در سال ۲۰۱۱ شهروندی نیوزیلند را دریافت کرد؛ اتفاقی که بعدها به دلیل کوتاه بودن مدت حضور او در این کشور جنجال زیادی به پا کرد. او برای دریافت شهروندی، از مسیر استثنایی مربوط به منافع اقتصادی و سرمایهگذاری استفاده کرده بود و هنگام دریافت تابعیت، فقط حدود ۱۲ روز در نیوزیلند حضور داشت.
او در همان سال درباره نیوزیلند گفته بود که هیچ کشور دیگری به اندازه این کشور با نگاه او به آینده همخوانی ندارد.
تیل در سال ۲۰۱۵ نیز زمینی به مساحت حدود ۱۹۳ هکتار در جزیره جنوبی نیوزیلند خریداری کرد. ارزش معامله حدود ۱۳.۵ میلیون دلار نیوزیلند گزارش شد. این منطقه از این حیث مهم است که جمعیت کمی دارد و فاصلهاش از مراکز شهر زیاد است و همچنین فاصله جغرافیایی زیادی از بسیاری از کانونهای تنش سیاسی و نظامی جهان دارد.
همین ویژگیها باعث شدهاند نیوزیلند در تصور برخی ثروتمندان فناوری، به مکانی مناسب برای پناه گرفتن در شرایط فروپاشی اجتماعی یا بحرانهای جهانی تبدیل شود.
ایده اصلی این بود که ساختمانها تا حد امکان در دل تپه و زمین قرار بگیرند و سقفهای سبز آنها با پوشش طبیعی منطقه ترکیب شود.
این طراحی باعث میشد مجموعه از فاصله دور کمتر به چشم بیاید و در عین حال، چشمانداز دریاچه و کوهستان حفظ شود.
البته در تصاویر منتشرشده، این پروژه بیشتر شبیه یک اقامتگاه لوکس و کمارتفاع است تا یک پناهگاه نظامی یا زیرزمینی.
اما آیا این ملک واقعاً برای فرار از آخرالزمان ساخته شده بود؟ اینجا بخش جذابتر ماجراست. در سال ۲۰۱۶، سم آلتمن، مدیرعامل OpenAI، در گفتوگویی با مجله نیویورکر فاش کرد که با پیتر تیل توافقی داشتهاند: اگر یک فاجعه جهانی مانند شیوع ویروسی مصنوعی، جنگ هستهای یا فروپاشی گسترده اجتماعی رخ دهد، با هواپیمای شخصی به ملک تیل در نیوزیلند فرار کنند.
این اظهارنظر باعث شد خرید زمین تیل بیش از گذشته مورد توجه رسانهها قرار بگیرد.
با این حال، مدرکی وجود ندارد که ثابت کند طرح اقامتگاه واناکا مشخصاً برای مقابله با جنگ هستهای یا پایان تمدن ساخته شده بود. آنچه مستند است، خرید زمین دورافتاده و تلاش برای ساخت یک مجموعه اقامتی بسیار بزرگ در آن است.
کاندوی بقا

در سالهای اخیر، همزمان با افزایش نگرانیها درباره وقوع جنگهای گسترده، حملات هستهای، همهگیری بیماریها و بحرانهای زیستمحیطی، نوع تازهای از بازار املاک لوکس در جهان شکل گرفته است؛ بازاری که بهجای ویلاهای ساحلی و برجهای مجلل، پناهگاههای زیرزمینی و شهرهای کوچک مقاوم در برابر بحران را به ثروتمندان عرضه میکند.
در این بازار، امنیت دیگر صرفاً به معنای داشتن یک خانه مستحکم نیست. خریداران میتوانند با پرداخت میلیونها دلار، صاحب واحدهایی در مجموعههای زیرزمینی شوند که امکاناتی مانند مزارع تولید مواد غذایی، مراکز درمانی، سالنهای ورزشی، استخر، سینما و سامانههای مستقل تأمین آب و برق دارند. هدف سازندگان این مجموعهها آن است که ساکنان حتی در صورت مختل شدن زیرساختهای شهری و وقوع بحرانهای طولانیمدت، بتوانند زندگی نسبتاً عادی خود را ادامه دهند.
یکی از مشهورترین نمونههای این بازار، مجموعه «Survival Condo» در ایالت کانزاس آمریکاست؛ پروژهای که درون یک سیلوی موشکی اطلس متعلق به دوران جنگ سرد ساخته شده است. لری هال، کارآفرین آمریکایی، در سال ۲۰۰۸ این تأسیسات نظامی از رده خارجشده را خریداری کرد و تصمیم گرفت آن را به یک مجتمع مسکونی زیرزمینی تبدیل کند.
این مجموعه در عمق زمین و درون سازهای طراحی شده که برای مقاومت در برابر انفجارهای شدید ساخته شده است. آپارتمانهای مستقل، فضاهای تفریحی و زیرساختهای پشتیبانی از زندگی، بخشهای مختلف آن را تشکیل میدهند. ظرفیت این مجتمع حدود ۷۵ نفر اعلام شده و واحدهای آن در چند سطح قیمتی عرضه شدهاند؛ بهطوریکه قیمت برخی واحدهای نیمطبقه حدود یکونیم میلیون دلار و واحدهای یکطبقه کامل حدود سه میلیون دلار گزارش شده است.
یکی از ویژگیهای متفاوت کاندوی بقا، تلاش برای تأمین نیازهای اساسی ساکنان در شرایطی است که دسترسی به منابع بیرونی محدود شود. این مجموعه به فضای کشت هیدروپونیک و آکواپونیک مجهز شده است؛ روشهایی که امکان تولید محصولات کشاورزی و پرورش ماهی را در محیطهای کنترلشده و بدون نیاز به زمین کشاورزی متعارف فراهم میکنند. همچنین امکاناتی مانند استخر سرپوشیده، سالن ورزشی، سینما، فروشگاه و فضای درمانی برای آن در نظر گرفته شده است.
به گفته سازنده، زیرساختهای این مجتمع برای پشتیبانی از ساکنان در دورههای طولانی بحران طراحی شدهاند و ذخایر غذایی آن میتواند تا پنج سال نیازهای مجموعه را پوشش دهد. البته این ارقام از سوی شرکت سازنده اعلام شدهاند و تضمینکننده بقای افراد در برابر تمام انواع بحرانها، بهویژه جنگ هستهای گسترده، نیستند.
نمونه دیگر این بازار، پروژه «Vivos xPoint» در ایالت داکوتای جنوبی آمریکاست. این مجموعه در محل یک انبار مهمات نظامی سابق ایجاد شده و حدود ۵۷۵ پناهگاه بتنی مستقل را در بر میگیرد. برخلاف کاندوی بقا که از یک سیلوی موشکی بهعنوان مجتمع مسکونی استفاده میکند، در این پروژه صدها سازه بتنی مجزا برای تبدیل شدن به پناهگاههای خانوادگی در نظر گرفته شدهاند.
هر یک از این پناهگاهها فضایی نزدیک به ۲۰۰ مترمربع دارند و امکان تجهیز آنها برای اقامت خانوادهها وجود دارد. شرکت سازنده همچنین از برنامههایی برای ایجاد امکانات عمومی مانند مراکز درمانی، فروشگاه، رستوران و فضاهای اجتماعی سخن گفته است؛ هرچند همه این امکانات به مرحله بهرهبرداری نرسیدهاند.
در کنار این پروژهها، برخی چهرههای سرشناس صنعت فناوری نیز به شکلهای مختلف برای مواجهه با بحرانهای احتمالی آماده شدهاند. پالمر لاکی، بنیانگذار شرکت آکیولس، یک شرکت فعال در حوزه واقعیت مجازی، و شرکت دفاعی آندوریل، مالک چند سیلوی موشکی از رده خارج شده است و گفته یکی از آنها را برای نگهداری مجموعه بازیهای ویدئویی خود استفاده میکند. سم آلتمن، مدیرعامل اوپنایآی، نیز پیشتر درباره آمادگیهای اضطراری شخصی و امکان رفتن به ملکی دور از مراکز شهری در صورت وقوع فاجعه صحبت کرده است.
رید هافمن، همبنیانگذار لینکدین، نیز در سال ۲۰۱۷ در گفتوگویی با مجله نیویورکر مدعی شد که بخش قابل توجهی از میلیاردرهای سیلیکونولی نوعی پناهگاه یا محل امن برای شرایط آخرالزمانی در نظر گرفتهاند. این اظهارنظر البته یک برآورد شخصی بود و آمار مستقلی برای تأیید آن منتشر نشده است.
مجهز به طور کامل
پیمانکارانی که در زمینه ساخت پناهگاههای زیرزمینی فعالیت میکنند، میگویند هر زمان تنشهای جهانی افزایش مییابد، تقاضا برای ساخت این پناهگاهها نیز با جهش روبهرو میشود. مشتریان آنها معمولاً درباره آنچه میسازند اطلاعات زیادی فاش نمیکنند، اما بیشتر سفارشها شامل انبار مواد غذایی برای نگهداری بلندمدت، شبکه برق مستقل، سامانه تصفیه آب و تجهیزات امنیتی پیشرفته است.
هدف این سازهها آن است که ساکنان در صورت قطع خدمات عمومی، جنگ، آشوب یا برخی بلایای طبیعی، برای مدتی بدون وابستگی به زیرساختهای بیرونی زندگی کنند. البته امکانات هر پناهگاه به بودجه، محل ساخت و نوع تهدیدی بستگی دارد که برای مقابله با آن طراحی شده است.
مهمترین بخشهای فنی این پناهگاهها عبارتند از:
۱. ذخیره مواد غذایی: انبارهای بزرگ مواد غذایی با ماندگاری طولانی، آب آشامیدنی و گاهی گلخانههای زیرزمینی برای تولید سبزیجات. در برخی مجموعهها از روشهای کشت هیدروپونیک استفاده میشود؛ یعنی گیاه بدون خاک و با محلول غذایی رشد میکند.
۲. برق مستقل: ژنراتورهای دیزلی، باتریهای ذخیره انرژی و گاهی پنلهای خورشیدی یا منابع دیگر برای تأمین برق در زمان قطع شبکه سراسری.
۳. تصفیه و ذخیره آب: مخازن آب، فیلترهای تصفیه و تجهیزات بازیافت یا مدیریت آب مصرفی.
۴. سیستم تهویه و فیلتراسیون هوا: فیلترهایی برای کاهش ورود ذرات معلق، گردوغبار و برخی آلایندهها. در پناهگاههای تخصصیتر، سامانههای فشار مثبت و فیلترهای ویژه نیز به کار میروند.
۵. حفاظت فیزیکی و امنیت: دیوارهای بتنی تقویتشده، درهای سنگین، ورودیهای مخفی، دوربینهای نظارتی و سامانههای کنترل دسترسی.
۶. امکانات زندگی طولانیمدت: اتاق خواب، حمام، آشپزخانه، فضای درمانی، تجهیزات ارتباطی و در نمونههای لوکستر سالن ورزش، سینما و فضای تفریحی.
نکته مهم این است که وجود این امکانات به معنای تضمین بقا در جنگ هستهای یا هر فاجعهای نیست. آسوشیتدپرس در گزارشی درباره بازار پناهگاههای هستهای به نقل از متخصصان توضیح داده است که پناه گرفتن در ساختمانهای مستحکم میتواند خطر مواجهه با بارش رادیواکتیو را کاهش دهد، اما پناهگاه خصوصی نمیتواند پیامدهای یک جنگ هستهای گسترده را از بین ببرد.
گفته میشود که استیو هافمن؛ مدیرعامل ردیت، یکی از این پناهگاهها دارد. ردیت یک شبکه اجتماعی و پلتفرم گفتوگوی آنلاین آمریکایی است که کاربران در آن درباره موضوعات مختلف مطلب منتشر میکنند، سؤال میپرسند، تجربههایشان را به اشتراک میگذارند و با یکدیگر بحث میکنند
هافمن در گفتوگو با نیویورکر گفته است اسلحه، مهمات و موتورسیکلت خریده و حتی در سال ۲۰۱۵ عمل جراحی لیزری چشم انجام داده تا در شرایط بحرانی به عینک وابسته نباشد.
آیا ثروت بیش از اندازه باعث فاصله گرفتن افراد از واقعیت میشود؟
اما ماجرای پناهگاهسازی ابرثروتمندان را نمیتوان صرفاً به نگرانی آنها از وقوع جنگ، بحرانهای اقلیمی یا فروپاشی نظم جهانی محدود کرد. برای درک بهتر این رفتار، باید نگاهی هم به سبک زندگی و مناسبات قدرت در میان این افراد انداخت؛ جایی که ثروت و نفوذ اقتصادی میتواند تصور انسان از خطر، شکست و حتی میزان کنترلش بر جهان را تغییر دهد.
بررسی گردهماییهای اختصاصی میلیاردرها، از نشستهای غیررسمی و شبکهسازیهای تجاری گرفته تا سفرهای پرهزینه و ماجراجویانه، نشان میدهد که این افراد در فضایی متفاوت از تجربه روزمره بیشتر مردم زندگی میکنند. در چنین فضایی، برخورداری از منابع مالی عظیم ممکن است این تصور را ایجاد کند که تقریباً برای هر مشکلی راهحلی وجود دارد و حتی خطرات بزرگ را نیز میتوان با فناوری و سرمایه مدیریت کرد.
با این حال، ساخت پناهگاههای آخرالزمانی نشان میدهد که حتی برخوردارترین افراد جهان نیز نمیتوانند خود را از تمام تهدیدها مصون بدانند. آنها هرچقدر هم در زندگی روزمره بر محیط پیرامون خود تسلط داشته باشند، در برابر برخی بحرانهای جهانی همچنان با محدودیتهایی روبهرو هستند که ثروت بهتنهایی قادر به برطرف کردن آنها نیست.
حدود سال ۲۰۱۰، اعتماد عمومی به استارتاپها و شرکتهای بزرگ فناوری بهشدت رو به افزایش بود. این روند تا حد زیادی تحت تأثیر تصویر کاریزماتیک استیو جابز و فیلمهایی مانند «شبکه اجتماعی» قرار داشت. اما امروز، چهرههای قدرتمند دنیای فناوری که ثروتهای عظیمی اندوختهاند، اغلب با دیده تردید و بدبینی نگریسته میشوند؛ بهویژه به دلیل قدرت اقتصادی و سیاسی گستردهای که در اختیار دارند.
نمونه روشنی از این تغییر نگاه را میتوان در مقالهای دید که اخیراً نوآ هاولی (Noah Hawley)، نویسنده و فیلمنامهنویس آمریکایی، در نشریه آتلانتیک منتشر کرده است. او در این مقاله تجربه حضور خود در رویدادی اختصاصی به نام «کمپفایر» را روایت میکند؛ گردهمایی ویژهای که جف بزوس در سانتا باربارای کالیفرنیا برگزار کرده و گروهی منتخب از چهرههای مشهور، روشنفکران و افراد برجسته صنعت فناوری را به آن دعوت کرده است.
هاولی این گردهمایی را شبیه اقامت در یک مجموعه تفریحی لوکس توصیف میکند؛ جایی که طی چند روز، سخنرانیها و نشستهای تخصصی با برنامههای غیررسمیتری مانند مهمانیهایی با هدف شبکهسازی و برقراری ارتباطات حرفهای در هم آمیختهاند.
فضای این رویداد شباهت زیادی به سایر گردهماییهای اختصاصی از این نوع دارد؛ از جمله نشست سالانهای که شرکت آلن اند کامپنی، بانک سرمایهگذاری آمریکایی فعال در حوزه رسانه و فناوری، برگزار میکند.
این رویداد در سانولی، یک منطقه تفریحی کوهستانی در ایالت آیداهو، برگزار میشود و یکی از مهمترین و پرطرفدارترین گردهماییها برای مدیران ارشد، کارآفرینان و سرمایهگذاران به شمار میرود.
با این حال، شبکهسازی تنها هدف این گردهماییها نیست. چنین نشستهایی اغلب زمینهساز شکلگیری معاملات و همکاریهای تجاری واقعی، از جمله ادغام شرکتها، خرید و تملک کسبوکارها و توافقهای راهبردی با پیامدهای گسترده اقتصادی هستند.
به گفته هاولی، یکی از جنبههای مسئلهساز این گردهماییها، ترکیب فهرست مهمانان است؛ افرادی که چنان ثروتمند و بانفوذ هستند که اغلب تصور میکنند میتوانند نقش مؤثری در حل مشکلات جهانی ایفا کنند؛ مشکلاتی که در واقعیت، بسیار پیچیدهتر از آن هستند که بتوان بهسادگی برای آنها راهحل ارائه داد.
هاولی معتقد است موفقیت اقتصادی در یک حوزه مشخص، ممکن است به این تصور منجر شود که فرد در زمینههای گستردهتری نیز صاحبنظر و متخصص است؛ حتی در موضوعاتی که خارج از حوزه تخصص مستقیم او قرار دارند و رسیدگی به آنها اساساً باید بر عهده نهادهای عمومی و دولتی باشد.
همانطور که در مقاله آتلانتیک اشاره شده است، هنگامی که ثروت افراد به سطوح بسیار بالایی میرسد، رابطه آنها با مفهوم ریسک و پیامدهای اقداماتشان ممکن است در برخی موارد بهشدت تغییر کند.
برای مثال، زیانهای مالی احتمالی ناشی از شکست یک یا چند سرمایهگذاری، اغلب برای این افراد اهمیت چندانی ندارد؛ حتی اگر چنین تصمیمهایی پیامدهای منفی برای کارکنان و نیروی انسانی به همراه داشته باشد. در چنین شرایطی، مفهوم شکست نیز معنای متعارف خود را تا حد زیادی از دست میدهد.
افرادی که از قدرت و ثروت بسیار زیادی برخوردارند، گاهی آگاهانه یا ناآگاهانه تلاش میکنند کمتر در معرض دیدگاههای مخالف قرار بگیرند و اطراف خود را با افرادی موسوم به «بلهقربانگو» پر میکنند؛ کسانی که معمولاً تصمیمهای مافوق خود را به چالش نمیکشند و اغلب به دلیل ملاحظات شخصی و منافع خود، از مخالفت با آنها پرهیز میکنند.
در چنین شرایطی، سازوکار بازخورد و انتقادی که معمولاً به اصلاح رفتارهای مخرب و جلوگیری از تصمیمهای اشتباه کمک میکند، تضعیف میشود.
این پدیده را میتوان از برخی جنبهها در الگوهای رفتاری مرتبط با گردشگری ماجراجویانه و افراطی ویژه میلیاردرها نیز مشاهده کرد؛ نوعی گردشگری که محبوبیت آن روز به روز در حال افزایش است.
با بررسی خدماتی که شرکتهای مختلف برگزارکننده این تجربهها ارائه میکنند، به نظر میرسد امروزه تقریباً هیچ نقطهای در جهان برای افرادی که منابع مالی کافی در اختیار دارند، دستنیافتنی نیست.
این تصور شکل گرفته است که با پرداخت پول کافی، حتی میتوان خطرات ذاتی چنین فعالیتهایی را نیز تا حد زیادی خنثی کرد.
برای مثال، سفر به فضا با استفاده از سامانه پرتاب فضایی شرکت بلو اوریجین (Blue Origin)، متعلق به جف بزوس، همچنان با مجموعهای از خطرات همراه است که حتی پیشرفتهترین فناوریها نیز نمیتوانند آنها را به طور کامل از بین ببرند؛ با این حال، به نظر میرسد ثروتمندترین افراد حتی چندان به این مسئله توجه نمیکنند.
انتهای پیام/
نظر شما