به گزارش خبرنگار علم و فناوری ایسکانیوز؛ امنیت غذایی و افزایش تولید محصولات کشاورزی، از جمله موضوعاتی است که در سال‌های اخیر مورد تأکید قرار گرفته و اکنون با طرح مأموریت تازه‌ای برای استفاده از ظرفیت دانشگاه آزاد اسلامی در توسعه دیمزارها، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. در پی تأکید رهبر انقلاب بر استمرار و توسعه کمی و کیفی طرح جهش تولید در دیمزارها و بهره‌گیری از توان دانشگاهی و دانش‌بنیان برای تقویت آن، سیدپرویز فتاح، رئیس ستاد اجرایی فرمان امام، در نشستی با وزیران جهاد کشاورزی و نیرو به تشریح روند حمایت از این طرح پرداخت. در همین چارچوب، استفاده از ظرفیت دانشگاه آزاد اسلامی به‌ عنوان یکی از محورهای این مأموریت مطرح شده است.

این رویکرد در امتداد توجه به جهش تولید و نقش دانشگاه‌ها در تحقق آن قرار دارد؛ موضوعی که در سال ۱۳۹۹ نیز هم‌زمان با نام‌گذاری سال به‌عنوان «جهش تولید» مورد تأکید قرار گرفت. طرح جهش تولید در دیمزارها نیز از پاییز همان سال با پیشنهاد وزارت جهاد کشاورزی و حمایت ستاد اجرایی فرمان امام آغاز شد و هدف آن افزایش بهره‌وری اراضی دیم، استفاده بهینه از آب باران و تقویت تولید محصولات کشاورزی بود. رهبر انقلاب در سال ۱۴۰۳ نیز پس از دریافت گزارش عملکرد چهار ساله این طرح، از نتایج آن ابراز رضایت کردند و بر ادامه اجرای آن تأکید داشتند.

دانشگاه آزاد اسلامی با برخورداری از واحدهای دانشگاهی در مناطق مختلف کشور، زمین‌های زراعی و باغی، گلخانه‌ها، مزارع و مجموعه‌های دامپروری و آبزی‌پروری، ظرفیت‌های متنوعی برای مشارکت در این مسیر دارد. تولید و تکثیر بذرهای اصلاح‌شده، توسعه کشت گلخانه‌ای، احیای زیرساخت‌های کشاورزی و فعالیت در حوزه دام و آبزیان بخشی از این توانمندی‌هاست. در کنار این ظرفیت‌ها، فعالیت متخصصان دانشگاه در حوزه بارورسازی ابرها نیز می‌تواند در پیوند با برنامه‌های مرتبط با آب و کشاورزی مورد توجه قرار گیرد.

دکتر باغستانی، از مسئولان شبکه کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی، در گفت‌وگو با ایسکانیوز با اشاره به اولویت‌های فعلی این شبکه، تولید بذر و محصولات گلخانه‌ای، احیای ظرفیت‌های تولیدی موجود و توسعه دامپروری و آبزی‌پروری را از محورهای اصلی فعالیت دانشگاه برشمرد. به گفته او، مسئله اصلی صرفاً برخورداری از دانش و نیروی انسانی متخصص نیست، بلکه ایجاد ارتباط مؤثر میان دانش، سرمایه، تولید و بازار است؛ چراکه ظرفیت‌های علمی و فناورانه زمانی می‌توانند به تقویت امنیت غذایی کشور کمک کنند که به تولید پایدار و تجاری محصولات منجر شوند.
در ادامه این مصاحبه را می‌خوانید:

امنیت غذایی ابعاد مختلفی از جمله تولید بذر، اصلاح نژاد، افزایش بهره‌وری آب، توسعه گلخانه‌ها، دامپروری و آبزی‌پروری دارد. شبکه کشاورزی در حال حاضر کدام‌یک از این حوزه‌ها را در اولویت قرار داده است و دلیل این اولویت‌بندی چیست؟

این موضوع را باید از دو زاویه بررسی کرد:

وضعیت موجود: دانشگاه آزاد تاکنون چه ظرفیت‌هایی ایجاد کرده و چه اقداماتی انجام داده است؟

چشم‌انداز و عملکرد مورد انتظار: آیا این ظرفیت‌ها واقعاً به تولید محصولات راهبردی، کاهش وابستگی و ارتقای امنیت غذایی کشور منجر خواهند شد؟

فعالیت‌های شبکه کشاورزی دانشگاه عمدتاً در دو محور دنبال می‌شود: الف) توسعه فعالیت‌های دانش‌بنیان از جمله تولید بذر سبزی و صیفی، تولید محصولات گلخانه‌ای، توسعه فناوری‌های کشاورزی، فعالیت‌های مرتبط با تولید محصولات با ارزش افزوده بالا

ب) احیای زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های کشاورزی دانشگاه از جمله توسعه کلینیک های گیاه پزشکی به خصوص همکاری در صدور گواهی بهداشت قرنطینه گیاهی و همکاری با سازمان حفظ نباتات کشور، احیای مزارع و باغات (واحدهای جهرم، زاهدشهر، اقلید، حاجی آباد، رامهرمز، رودان)، فعال‌سازی مجدد مجموعه‌های دامپروری (گاو، گوسفن و بز) و احیای مجموعه‌های پرورش ماهی. در این زمینه، تولید بذر در اصفهان به‌ عنوان یکی از نمونه‌های شاخص فعالیت های کشاورزی دانشگاه است. همچنین احیای مجموعه‌های گاوداری (واحدهای ورامین، خرم آباد، بهبهان)، گوسفندداری (واحدهای ورامین، ایذه، ساوه، ابهر، شبستر، مراغه) و استخرهای پرورش ماهی (واحدهای ورامین، سراب، بافق، مهریز، ابرکوه، تهران شرق، اشتهارد) از اقدامات انجام‌شده هستند.

از نظر کارشناسی، اولویت عملیاتی فعلی شبکه بیشتر بر سه محور استوار است: ۱. تولید بذر و محصولات گلخانه‌ای؛۲. احیای ظرفیت‌های تولیدی موجود؛۳. دامپروری و آبزی‌پروری.

این اولویت‌بندی از چند جهت قابل توجیه است که عبارتند از اینکه دانشگاه از قبل زمین زراعی و باغی، گلخانه، مزرعه و تأسیسات کشاورزی در اختیار داشته است. سرمایه‌گذاری برای احیای زیرساخت‌های موجود معمولاً از ایجاد زیرساخت جدید کم‌ هزینه‌تر است. بنابراین امکان ایجاد درآمد غیرشهریه‌ای برای دانشگاه وجود دارد. از طرف دیگر، دانشجویان می‌توانند در محیط واقعی عملیاتی و تولیدی با تکیه بر موضوع مهارت افزایی که از اولویت های معاونت علوم، مهندسی و کشاورزی می‌باشد، آموزش ببینند.

همچنین، محصولات تولیدی امکان توزیع مستقیم به مجموعه بزرگ دانشگاه آزاد اسلامی به عنوان یک بازار مهم را دارند. بااین‌حال، باید توجه داشت که تولید بذر سبزی و صیفی با تأمین بذر محصولات راهبردی مانند گندم، ذرت و دانه‌های روغنی یکسان نیست. دانشگاه باید در مرحله بعد، از فعالیت‌های پراکنده به سمت مأموریت‌های ملی در حوزه محصولات راهبردی حرکت کند. شبکه کشاورزی دانشگاه در حال حاضر دارای یک سامانه اطلاعاتی جامع است که در آن نام مجموعه، واحد دانشگاهی، محصول، ظرفیت تولید، میزان فروش و مرحله تجاری‌سازی مشخص می‌باشد.

چه سازوکاری وجود دارد تا یک ایده یا دستاورد پژوهشی از سوی استاد یا دانشجو به محصول تجاری و سپس به مرحله تولید انبوه برسد؟

این بخش از مهم‌ترین قسمت‌های مأموریت دانشگاه است که با همکاری متقابل معاونت های موضوعی به خصوص معاونت علوم، مهندسی و کشاورزی با معاونت تحقیقات و فناوری انجام می‌شود. دانشگاه آزاد اسلامی در تلاش است یک زنجیره مشخص و الزام‌آور برای تجاری‌سازی محصولات ایجاد کند. این زنجیره می‌تواند شامل مراحل ذیل باشد: شناسایی ایده و دستاورد پژوهشی استاد یا دانشجو، ارزیابی علمی- فنی و اقتصادی ایده، ساخت نمونه اولیه و انجام آزمایش‌های اولیه، اجرای پایلوت در مزرعه، گلخانه یا واحد دامپروری، اخذ مجوزهای لازم و تأیید کیفیت محصول، جذب سرمایه‌گذار و انعقاد قرارداد تولید انبوه، بازاریابی و فروش.

در این فرآیند، نقش بخش‌های مختلف دانشگاه باید مشخص باشد به عنوان مثال معاونت علوم، مهندسی و کشاورزی در تعیین اولویت‌های علمی و تخصصی شبکه کشاورزی ایفای نقش می‌کند. معاونت تحقیقات، فناوری و نوآوری در فراهم کردن زیرساخت تولید و اجرای پایلوت، همچنین حمایت از شرکت‌های فناور و تجاری‌سازی، توسعه پارک علم و فناوری و مراکز رشد، حمایت از شکل‌گیری کسب ‌وکارها وارد خواهد شد.

صندوق پژوهش و فناوری دانشگاه نیز در تأمین مالی، سرمایه‌گذاری، تولید صنعتی و دسترسی به بازار موثر است. مشکل بسیاری از دانشگاه‌ها این است که زنجیره تجاری‌سازی در مرحله مقاله، ثبت اختراع یا تولید نمونه آزمایشگاهی متوقف می‌شود. در حوزه کشاورزی، یک فناوری زمانی موفق است که بتواند در مقیاس مزرعه، با هزینه اقتصادی قابل قبول، عملکرد پایدار داشته باشد. بنابراین شاخص ارزیابی شبکه، تعداد مقالات و اختراعات نیست؛ بلکه تعداد محصولات تجاری‌شده و میزان تولید و فروش واقعی است و علاوه بر آن تعداد دانشجویان مهارت دیده و استادان حاضر در عرصه مهم است.

تاکنون چه نمونه‌هایی از این همکاری‌ها به نتیجه رسیده است؟

چند نمونه قابل ذکر وجود دارد:

الف) تولید بذر در واحد اصفهان، این مجموعه یکی از نمونه‌های شاخص فعالیت دانش‌بنیان دانشگاه است. مجموعه اصفهان در تولید بذر سبزی و صیفی جایگاه مهمی در کشور دارد و توانسته است بخشی از نیاز بازار را تأمین کند.

ب) احیای گاوداری واحد ورامین که در معرض تعطیلی قرار داشت، با تزریق سرمایه مجدداً فعال شده است. فعالیت گوسفندداری و مرغداری این مجموعه نیز از سر گرفته شده است. علاوه بر جنبه اقتصادی، این مجموعه به‌ عنوان عرصه آموزش عملی دانشجویان کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد. احیای مجموعه پرورش ماهی سراب و استخرهای پرورش ماهی این مجموعه نیز مجدداً فعال شده‌اند و به چرخه فعالیت اقتصادی دانشگاه بازگشته‌اند. مجموعه مجلسی اصفهان، تغییر الگوی استفاده از اراضی و توسعه کشت گلخانه‌ای دنبال شده است. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که دانشگاه توانسته است در احیای برخی ظرفیت‌های تولیدی و ایجاد درآمد اقتصادی موفقیت‌هایی کسب کند اما هنوز لازم است برای ارزیابی سهم این فعالیت‌ها در تأمین امنیت غذایی کشور تلاش نماید.

آیا شبکه کشاورزی برای محصولات راهبردی و کالاهای اساسی کشور، مانند گندم، برنج، ذرت و دانه‌های روغنی، برنامه یا پروژه اختصاصی تعریف کرده است؟

خیر، این موضوع از مواردی است که وزارت جهاد کشاورزی متولی آن است. دانشگاه آزاد اسلامی به دلیل پراکندگی جغرافیایی واحدهای خود، مزیت قابل توجهی برای اجرای آزمایش‌های منطقه‌ای دارد. البته انتخاب مجری باید بر اساس امکانات آزمایشگاهی، زمین، اعضای هیئت علمی و مزیت اقلیمی صورت گیرد، نه صرفاً تقسیم جغرافیایی.

مهم‌ترین موانع پیش روی شبکه کشاورزی برای تبدیل ظرفیت علمی دانشگاه آزاد به ظرفیت واقعی تولید در کشور چیست؟ کمبود اعتبار، ارتباط ضعیف با بخش خصوصی، نبود زیرساخت یا مسائل دیگری مانع این مسیر هستند؟

مشکل اصلی دانشگاه آزاد اسلامی کمبود دانش و نیروی انسانی متخصص نیست؛ بلکه مسئله اصلی، اتصال مؤثر دانش به سرمایه، تولید و بازار است. موانع را می‌توان در چند حوزه طبقه‌ بندی کرد که عبارتند از تأمین مالی برای اجرای پروژه‌های بزرگ کشاورزی، زیرساخت فرسوده یا غیرفعال بودن برخی مزارع و تأسیسات، ارتباط با بخش خصوصی، نبود قراردادهای پایدار با تولیدکنندگان و سرمایه‌گذاران، تجاری‌سازی، فاصله میان دستاوردهای آزمایشگاهی و تولید صنعتی بازار، نبود تضمین خرید و اطمینان از فروش محصول.

شبکه کشاورزی دانشگاه آزاد چگونه ظرفیت پراکنده دانشگاه را به قدرتی برای تأمین امنیت غذایی تبدیل می‌کند؟

این سؤال در واقع فلسفه وجودی شبکه کشاورزی دانشگاه است. دانشگاه آزاد اسلامی بیش از ۴۰۰ واحد و مرکز دانشگاهی دارد. ابلاغ برنامه جامع ارتقاء بهره وری و ساماندهی شبکه آموزش، پژوهش و فناوری علوم کشاورزی و منابع طبیعی موضوع بخشنامه شماره 4063/10/ص مورخ 20/10/1401 و همچنین ابلاغ آیین نامه‌های نحوه اداره هیات عاملی و معاملات سراهای نوآوری کشاورزی (آموزش، تولید و فناوری) به شماره 997/10/ص مورخ 31/3/1402 نیز بر این موارد تاکید دارد.

این ساختار می‌تواند امکان استفاده از ظرفیت‌های علمی و زیرساختی پراکنده را فراهم کند. شبکه کشاورزی براساس یک الگوی چهارلایه فعالیت می‌کند. لایه اول: شناسایی ظرفیت‌ها شامل زمین های زراعی و باغات، گلخانه‌ها، دامداری‌ها، آزمایشگاه‌ها، اعضای هیئت علمی و شرکت‌های فناور. لایه دوم: شامل تقسیم مأموریت‌های تخصصی در حوزه امنیت غذایی هر منطقه بر اساس مزیت اقلیمی و علمی. لایه سوم: ایجاد ارتباط میان واحدها به جای اینکه هر واحد به‌ صورت مستقل فعالیت کند، پروژه‌های مشترک میان چند واحد شکل خواهد گرفت. لایه چهارم: اتصال به زنجیره اقتصادی به طوری که محصول نهایی باید به صنایع غذایی، شرکت‌های کشاورزی، تعاونی‌ها و بازار مصرف متصل شود. در این مدل، شبکه کشاورزی صرفاً یک ساختار اداری نخواهد بود بلکه به یک شبکه ملی تولید، فناوری و تجاری‌سازی تبدیل خواهد شد.

ارتباط فعالیت ستاد علمی امنیت غذایی در دانشگاه آزاد اسلامی با شبکه کشاورزی دانشگاه و معاونت علوم، مهندسی و کشاورزی چگونه تعریف شده است؟

مأموریت پیشنهادی ستاد امنیت غذایی با توجه به این رویکرد را می‌توان در پنج محور تعریف کرد:

۱ - شناسایی نیازهای راهبردی کشور در حوزه امنیت غذایی.

2- تعیین اولویت‌های پژوهشی و فناورانه دانشگاه.

۳- سازماندهی ظرفیت واحدهای دانشگاهی برای اجرای پروژه‌های ملی.

4- ایجاد ارتباط میان دانشگاه، دولت، بخش خصوصی و تولیدکنندگان.

5- نظارت بر پیشرفت پروژه‌ها و ارزیابی میزان اثرگذاری آنها در تأمین امنیت غذایی.

در این سلسله مراتب، ستاد امنیت غذایی مرجع هماهنگی و راهبری علمی خواهد بود .معاونت علوم، مهندسی و کشاورزی مسئول سازماندهی علمی، آموزشی و تخصصی است. شبکه کشاورزی در واقع به عنوان بازوی عملیاتی و اجرایی پروژه‌های علمی عمل می‌کند. معاونت تحقیقات، فناوری و نوآوری نیز مسئول توسعه فناوری و تجاری‌سازی است و واحدهای دانشگاهی به عنوان مجریان منطقه‌ای پروژه‌های علمی انتخاب می‌شوند. تأکید می‌شود که این ساختار، پیشنهاد کارشناسی برای تقسیم کار است؛ هنوز شرح وظایف مصوب و تفصیلی ستاد تهیه نشده است.

دانشگاه آزاد اسلامی از نظر امکانات، نیروی انسانی، گستردگی جغرافیایی و زیرساخت‌های کشاورزی ظرفیت قابل توجهی برای ایفای نقش در امنیت غذایی کشور دارد. اما باید میان سه مفهوم تفاوت قائل شد:

1. داشتن ظرفیت علمی
2. داشتن ظرفیت فناورانه
3. داشتن ظرفیت واقعی تولید

این سه الزاماً معادل یکدیگر نیستند. دانشگاهی ممکن است صدها عضو هیئت علمی، آزمایشگاه، مقاله و شرکت فناور داشته باشد، اما نتواند حتی یک محصول راهبردی را با مقیاس اقتصادی تولید کند.

یک نکته مهم و اساسی این است که برای جهت‌گیری آینده دانشگاه آزاد اسلامی از منظر سیاست‌گذاری علمی و کشاورزی، دانشگاه نباید صرفاً به یک مجموعه تولیدکننده محصولات کشاورزی تبدیل شود. مزیت اصلی دانشگاه، تبدیل شدن به یک شبکه ملی علم، فناوری و تولید کشاورزی است. تشکیل ستاد علمی امنیت غذایی در دانشگاه یک فرصت مهم برای تغییر رویکرد دانشگاه از پژوهش‌های عمدتاً مقاله ‌محور به پژوهش‌های مسئله ‌محور و تولیدمحور است. موفقیت این ستاد و شبکه کشاورزی را نباید با تعداد جلسات، تفاهم‌ نامه‌ها، شرکت‌ها یا طرح‌های مصوب سنجید.

معیار واقعی موفقیت باید این باشد که دانشگاه آزاد اسلامی در پایان یک دوره پنج‌ ساله چه نقشی در تولید محصولات راهبردی کشور داشته است، چه میزان بهره‌وری آب را افزایش داده، چه فناوری‌هایی را تجاری‌سازی کرده و چه نقشی در کاهش وابستگی کشور به واردات نهاده‌ها و محصولات کشاورزی داشته است. به بیان دیگر دانشگاه آزاد اسلامی باید از دانشگاه دارای ظرفیت کشاورزی به دانشگاه اثرگذار در مباحث علمی امنیت غذایی کشور تبدیل شود.
انتهای پیام/