به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، افزایش مبالغ حمایت از نخبگان
حمایت از نخبگان و فراهم کردن زمینه شکوفایی استعدادهای علمی، یکی از پیش‌نیازهای دستیابی به مرجعیت علمی و فناوری است. این مسئله به‌ویژه در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که هزینه‌های فعالیت‌های پژوهشی، تأمین تجهیزات آزمایشگاهی و حتی هزینه‌های معیشتی دانشجویان و پژوهشگران با افزایش قیمت‌ها روبه‌رو شده است. در چنین شرایطی، صرف افزایش اسمی اعتبارات پژوهشی نمی‌تواند معیار مناسبی برای ارزیابی میزان حمایت از نخبگان باشد؛ بلکه باید بررسی کرد این افزایش تا چه اندازه قدرت واقعی پژوهشگران برای ادامه فعالیت علمی را حفظ کرده است.
رهبر معظم انقلاب در پیام چهارم آبان ۱۴۰۵ خطاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی، نخبگی را نعمتی الهی دانسته و بر مسئولیت فرد نخبه و نظام کشور در زمینه رشد و به‌کارگیری این استعدادها تأکید کرده‌اند. در این پیام، اقتدار علمی و فناوری یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت ایران در نظم جدید جهانی معرفی شده و مرزشکنی علمی نخبگان، کلید قوی‌تر شدن کشور عنوان شده است.
در این پیام همچنین بر ضرورت برنامه‌ریزی جدی برای توسعه علوم پایه و علوم انسانی، حمایت از خلاقیت و نوآوری، فراهم کردن زیرساخت‌های علمی، رفع گلوگاه‌های فناوری و تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت تأکید شده است. تحقق چنین اهدافی بدون تأمین منابع مالی پایدار و متناسب با نیازهای پژوهشی امکان‌پذیر نیست؛ موضوعی که بررسی روند افزایش اعتبارات بنیاد ملی نخبگان را به یکی از محورهای مهم ارزیابی سیاست‌های حمایتی کشور تبدیل می‌کند.
افزایش اعتبارات بنیاد؛ از پژوهانه دانشجویان تا گرنت استادان جوان
در ادامه به بررسی و مقایسه بسته حمایت‌های مالی بنیاد ملی نخبگان در سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ برای دانشجویان مستعد، پژوهشگران و اعضای جوان هیئت علمی می‌پردازیم. بر اساس اطلاعیه بنیاد، اعتبار طرح شهید وزوایی برای دانشجویان کارشناسی ۶۰ میلیون تومان، کارشناسی ارشد ۷۵ میلیون تومان و دکتری تخصصی ۹۰ میلیون تومان تعیین شده است.
همچنین حق‌الزحمه ماهانه دانشجویان مشمول طرح‌های آموزشیار و پژوهشیار به ۲۵ میلیون تومان رسیده است. اعتبار پژوهشی بدو استخدام استادیاران جوان در طرح دکتر کاظمی آشتیانی نیز ۵۰۰ میلیون تومان و اعتبار هر هسته دانشجویی در طرح شهید احمدی‌روشن ۶۵۰ میلیون تومان اعلام شده است.
این ارقام در نگاه نخست از افزایش سطح حمایت‌های مالی بنیاد حکایت دارند؛ اما برای ارزیابی دقیق‌تر باید آنها را با اعتبارات دوره قبل مقایسه کرد. در این میان، اطلاعات منتشرشده درباره برخی طرح‌ها امکان مقایسه مستقیم را فراهم می‌کند.
یکی از نمونه‌های قابل بررسی، طرح کاظمی آشتیانی است. حسین افشین معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، در مهرماه ۱۴۰۴ اعلام کرده بود که گرنت بدو استخدام استادان جوان که پیش‌تر ۱۰۰ میلیون تومان بود، ابتدا به ۳۰۰ میلیون و سپس به ۴۰۰ میلیون تومان افزایش یافته است. اکنون اعتبار این طرح برای دوره جدید به ۵۰۰ میلیون تومان رسیده است. به این ترتیب، افزایش اعتبار نسبت به آخرین رقم اعلام‌شده در مهرماه سال گذشته، ۱۰۰ میلیون تومان یا معادل ۲۵ درصد است.
طرح پژوهشیار نیز نمونه دیگری از این روند است. بنیاد ملی نخبگان در سال تحصیلی ۱۴۰۴–۱۴۰۵، حق‌الزحمه ماهانه ۲۰ میلیون تومانی را برای دانشجویان دکتری مشمول این طرح در نظر گرفته بود. این رقم در بسته جدید به ۲۵ میلیون تومان رسیده است؛ یعنی دانشجویان مشمول با افزایش پنج میلیون تومانی در ماه، رشد ۲۵ درصدی حمایت مالی را تجربه می‌کنند.
بنابراین در دو نمونه‌ای که امکان مقایسه مستقیم و مستند آنها وجود دارد، میزان افزایش اعتبارات بنیاد ملی نخبگان ۲۵ درصد بوده است. البته این ارقام به‌تنهایی تصویر کاملی از عملکرد مالی بنیاد ارائه نمی‌کنند و برای بررسی سایر طرح‌ها، دسترسی به شیوه‌نامه‌ها و مصوبات اعتباری سال‌های قبل ضروری است.
فاصله رشد گرنت‌ها با نرخ تورم
مقایسه افزایش اعتبارات پژوهشی با شاخص‌های تورمی، تصویر متفاوتی از میزان حمایت واقعی از نخبگان ارائه می‌دهد. بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه در مهرماه ۱۴۰۵ به ۸۸.۷ درصد و تورم سالانه به ۷۶.۸ درصد رسیده است. تورم ماهانه نیز در همین ماه ۴.۴ درصد گزارش شده است.
این آمار در کنار افزایش ۲۵ درصدی گرنت استادان جوان و پژوهانه دانشجویان، نشان می‌دهد رشد اعتبارات اعلام‌شده با افزایش سطح عمومی قیمت‌ها تناسب ندارد. برای مثال، اعتبار پژوهشی استادان جوان از ۴۰۰ به ۵۰۰ میلیون تومان رسیده است؛ یعنی بنیاد برای این گروه ۲۵ درصد افزایش اعتبار در نظر گرفته، در حالی که تورم نقطه‌به‌نقطه اعلام شده در مهرماه امسال ۸۸.۷ درصد بوده است.
به بیان دیگر، اگر افزایش اعتبار این طرح را با رشد شاخص عمومی قیمت‌ها در یک بازه تقریباً یک‌ساله مقایسه کنیم، قدرت خرید واقعی گرنت کاهش یافته است. با یک محاسبه ساده، اعتبار ۵۰۰ میلیون تومانی جدید در مقایسه با اعتبار ۴۰۰ میلیون تومانی قبلی، با در نظر گرفتن تورم ۸۸.۷ درصدی، قدرت خریدی به‌مراتب کمتر از دوره قبل دارد. البته این محاسبه بر مبنای شاخص عمومی قیمت مصرف‌کننده است و لزوماً معادل افزایش هزینه‌های اختصاصی تجهیزات و مواد آزمایشگاهی نیست.
این مسئله درباره پژوهانه دانشجویان نیز اهمیت دارد. افزایش ماهانه پنج میلیون تومانی حمایت مالی دانشجویان دکتری، در شرایطی اتفاق افتاده که هزینه‌های زندگی، رفت‌وآمد، تهیه منابع علمی و تأمین ملزومات پژوهشی افزایش یافته است. بنابراین افزایش اسمی دریافتی دانشجویان لزوماً به معنای بهبود شرایط معیشتی و پژوهشی آنها نیست.
از سوی دیگر، باید توجه داشت که اعتبارهای پژوهشی و کمک‌هزینه‌های دانشجویی ماهیت یکسانی ندارند. گرنت استادان جوان برای تأمین هزینه‌های پژوهشی و تجهیز زیرساخت‌ها اختصاص می‌یابد، در حالی که پژوهانه دانشجویان می‌تواند بخشی از هزینه‌های معیشتی و فعالیت علمی آنها را پوشش دهد. به همین دلیل، ارزیابی اثر تورم بر این حمایت‌ها باید علاوه بر شاخص عمومی قیمت‌ها، با توجه به هزینه‌های واقعی هر گروه انجام شود.
حمایت از نخبگان؛ فراتر از افزایش اسمی اعتبارات
نکته مهم در ارزیابی سیاست‌های حمایتی بنیاد ملی نخبگان، فاصله میان اهداف تعیین‌شده برای جامعه نخبگانی و منابعی است که برای تحقق این اهداف در اختیار آنها قرار می‌گیرد. در پیام اخیر رهبر معظم انقلاب، از نخبگان خواسته شده است که استعداد خود را در مسیر حل مسائل واقعی کشور به کار گیرند. در مقابل، مسئولان نیز موظف شده‌اند زمینه رشد این ظرفیت‌ها را فراهم کنند و از توان علمی و خرد جمعی نخبگان در سطوح برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری بهره ببرند.
تأکید بر توسعه علوم پایه، مرزشکنی علمی و حمایت از خلاقیت و نوآوری، بدون تأمین مالی مستمر و قابل اتکا نمی‌تواند به نتیجه مطلوب برسد. پژوهش در حوزه‌هایی مانند فیزیک، شیمی، علوم زیستی و ریاضیات، به‌ویژه در مراحل بنیادی، به زمان، تجهیزات و منابع مالی نیاز دارد. در چنین شرایطی، کاهش قدرت خرید اعتبارات پژوهشی می‌تواند امکان برنامه‌ریزی بلندمدت را برای استادان و دانشجویان محدود کند.
همچنین در پیام رهبری بر اتصال دانشگاه به صنعت و تسهیل فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان تأکید شده است. تحقق این هدف مستلزم آن است که حمایت مالی از نخبگان صرفاً به پرداخت کمک‌هزینه‌های محدود خلاصه نشود و منابع کافی برای تبدیل ایده‌های علمی به محصولات و خدمات فناورانه نیز وجود داشته باشد.
در این میان، اعلام اعتبار ۶۵۰ میلیون تومانی برای هر هسته طرح شهید احمدی‌روشن و ۵۰۰ میلیون تومانی برای طرح کاظمی آشتیانی نشان می‌دهد بنیاد همچنان از حمایت‌های گروهی و زیرساختی غافل نشده است؛ اما برای قضاوت درباره رشد واقعی این اعتبارات، باید مبالغ مصوب دوره‌های قبلی و هزینه اجرای طرح‌های مشابه نیز بررسی شود.
ضرورت بازنگری در سیاست‌های حمایتی
بررسی ارقام موجود نشان می‌دهد بنیاد ملی نخبگان در برخی طرح‌های خود افزایش اعتبار را در دستور کار قرار داده است؛ با این حال، رشد ۲۵ درصدی دو حمایت قابل مقایسه، در برابر تورم نقطه‌به‌نقطه ۸۸.۷ درصدی، از کاهش قدرت خرید واقعی این اعتبارات حکایت دارد.
البته نمی‌توان تنها با اتکا به این دو طرح درباره عملکرد کلی بنیاد قضاوت کرد. برای ارزیابی جامع‌تر، انتشار عمومی مجموع بودجه سالانه طرح‌های حمایتی، تعداد مشمولان، میزان اعتبار پرداخت‌شده و سهم هر حوزه از اعتبارات ضروری است. همچنین باید مشخص شود چه میزان از افزایش بودجه به توسعه تعداد افراد تحت پوشش اختصاص یافته و چه میزان صرف افزایش اعتبار هر فرد شده است.
در نهایت، پیام اخیر رهبر معظم انقلاب را می‌توان فراتر از یک توصیه به نخبگان، مطالبه‌ای از دستگاه‌های مسئول برای فراهم کردن زمینه شکوفایی استعدادهای علمی کشور دانست. تأکید بر خیزش علمی عمیق و شتابان، توسعه علوم پایه و مرزشکنی علمی، مستلزم آن است که حمایت مالی از نخبگان نیز متناسب با هزینه‌های واقعی پژوهش و زندگی علمی آنان توسعه یابد.
بنابراین، اگرچه افزایش اعتبارات بنیاد ملی نخبگان گامی در جهت تقویت حمایت از جامعه علمی محسوب می‌شود، اما مقایسه ارقام موجود با شاخص‌های تورمی نشان می‌دهد این افزایش هنوز با حفظ قدرت خرید پژوهشگران فاصله دارد. در چنین شرایطی، پرسش اصلی فقط این نیست که گرنت‌های بنیاد چقدر افزایش یافته‌اند؛ بلکه این است که آیا منابع اختصاص‌یافته به نخبگان برای تحقق انتظارات علمی کشور و مرجعیت فناوری کفایت می‌کند؟
انتهای پیام/
نظر شما