به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، یکپارچهسازی منابع علمی، دسترسی آسان به کتابهای مورد نیاز دانشجویان و استادان و جلوگیری از خریدهای تکراری، از جمله ضرورتهایی است که توسعه زیرساختهای کتابخانهای در دانشگاههای بزرگ را اجتنابناپذیر میکند.
دانشگاه آزاد اسلامی نیز با توجه به گستردگی واحدهای دانشگاهی در سراسر کشور و حجم قابل توجه منابع علمی مورد نیاز آنها، در مسیر ایجاد شبکهای یکپارچه از کتابخانهها قرار گرفته است؛ طرحی که میتواند ضمن تسهیل دسترسی اعضای هیئت علمی و دانشجویان به منابع موجود در سایر واحدها، شیوه تامین و خرید کتاب را نیز متحول کند.
در کنار این موضوع، وضعیت نشر دانشگاهی، ظرفیت مجلات علمی، میزان تامین منابع آموزشی از طریق انتشارات دانشگاه و همچنین بهرهگیری از فناوریهای نوین و هوش مصنوعی در خدمات کتابخانهای و انتشاراتی، از دیگر محورهای قابل توجه در بررسی عملکرد این مجموعه به شمار میرود.
در همین راستا، خبرنگار ایسکانیوزدر گفتوگو با امید مرادی، سرپرست اداره کل کتابخانهها، مجلات، انتشارات علمی و علمسنجی و رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی، آخرین وضعیت شبکه یکپارچه کتابخانههای دانشگاه آزاد در حوزه نشر و مجلات علمی و اقدامات انجامشده برای توسعه خدمات دیجیتال را بررسی کرده است که در ادامه میخوانید.
پایان پراکندگی کتابخانهها با راهاندازی شبکه سراسری
مرادی در تشریح یکی از مهمترین چالشهای کتابخانههای دانشگاه آزاد اسلامی گفت: یکی از مسائلی که احساس میشد در سطح دانشگاه آزاد اسلامی و در بخش کتابخانهها با آن مواجه هستیم، نبود ارتباط شبکهای و یکپارچه میان کتابخانههای واحدهای دانشگاهی بود.
دانشگاه پیش از این از سامانهای استفاده میکرد که توسط یک موسسه و شرکت خصوصی ارائه شده بود. این شرکت نرمافزار مورد نیاز را در اختیار واحدهای دانشگاهی قرار میداد و واحدها نیز هر سال باید هزینههای مربوط به بهروزرسانی و خدمات شرکت را پرداخت میکردند. با این حال، این سامانه صرفا بخشی از نیازهای هر واحد دانشگاهی را برطرف میکرد و امکان ارتباط یکپارچه میان کتابخانههای دانشگاه را فراهم نمیساخت.
وی با اشاره به اینکه نیازهای دانشجویان، استادان و مدیران دانشگاهی در حوزه کتابخانهها باید بهصورت جامع پاسخ داده شود، افزود: دانشجو به دنبال دسترسی به کتاب مورد نیاز خود است، استاد باید بتواند منابع علمی مورد نیاز را پیدا کند و رئیس واحد دانشگاهی نیز باید به اطلاعات و آمار دقیق کتابخانه دسترسی داشته باشد. بنابراین، سامانه کتابخانه باید بتواند پاسخگوی نیاز تمام این گروهها باشد.
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی با بیان اینکه مهمترین مشکل موجود، نبود ارتباط شبکهای میان واحدهای دانشگاهی بود، اظهار کرد: در بررسیهایی که انجام دادیم، متوجه شدیم یکی از معضلات جدی این است که با نزدیکشدن به زمان برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب، بسیاری از واحدهای دانشگاهی کتابهای تکراری خریداری میکنند؛ در حالی که ممکن است همان کتاب در کتابخانه واحد دیگری موجود باشد.
مرادی ادامه داد: اگر بتوانیم این شبکه را بهصورت یکپارچه راهاندازی کنیم، در صورتی که کتابی در یک واحد دانشگاهی موجود باشد و دانشجو یا استاد در واحد دیگری به آن نیاز داشته باشد، میتواند درخواست خود را ثبت کند. سپس واحدی که کتاب را در اختیار دارد، از طریق پست پیشتاز آن را برای فرد متقاضی در واحد دانشگاهی دیگر ارسال خواهد کرد. به این ترتیب، امکان دسترسی به منابع کتابخانهای در سراسر کشور فراهم میشود.
وی اضافه کرد: از سوی دیگر، با راهاندازی این شبکه، تعداد دقیق کتابهای موجود در کتابخانههای دانشگاه نیز مشخص خواهد شد. برای مثال، ممکن است یک واحد دانشگاهی تعداد زیادی نسخه از یک کتاب را خریداری کرده باشد و بخشی از این منابع بدون استفاده باقی مانده باشد. در چنین شرایطی، واحدهای دیگر که به آن کتاب نیاز دارند، میتوانند از طریق سامانه موجودی را بررسی و درخواست خود را ثبت کنند تا منابع مورد نیاز در اختیار آنها قرار بگیرد.
اجرای آزمایشی طرح در چند واحد دانشگاهی
سرپرست اداره کل کتابخانهها، مجلات، انتشارات علمی و علمسنجی دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به آغاز اجرای این طرح گفت: برای راهاندازی این شبکه، از ظرفیت نیروهای خود دانشگاه استفاده کردیم و این کار با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج آغاز شده است. در همین راستا، قرارداد مربوطه نیز منعقد شده و طرح در حال حاضر بهصورت آزمایشی در چند واحد دانشگاهی در حال اجراست.
مرادی افزود: در مرحله نخست، واحد سنندج بهعنوان یکی از واحدهای پیشگام وارد این طرح شد و اخیرا واحدهای دیگری از جمله کرج، شهر قدس و قزوین نیز به این مجموعه پیوستهاند. در حال حاضر، این واحدها در مرحله آزمایشی قرار دارند تا ضمن بررسی عملکرد سامانه، ایرادهای احتمالی نیز شناسایی و برطرف شود.
وی با بیان اینکه بخشی از ایرادهای فنی سامانه پیش از این شناسایی و اصلاح شده است، اظهار کرد: اکنون به دنبال آن هستیم که تعداد واحدهای دانشگاهی متصل به این شبکه را در کوتاهترین زمان ممکن افزایش دهیم و تمام کتابخانههای دانشگاه آزاد اسلامی را به یکدیگر مرتبط کنیم.
اتصال دوسوم واحدها تا پیش از پایان سال
مرادی واکنش به این پرسش که تا پایان سال چه تعداد از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی به شبکه یکپارچه کتابخانهها متصل خواهند شد، گفت: ما در حال افزایش تعداد واحدهای متصل به این شبکه هستیم. بهویژه واحدهایی که با مشکلات بیشتری در حوزه کتابخانه مواجه هستند، در حال شناسایی و بررسی قرار دارند تا بتوانیم آنها را نیز به این مجموعه اضافه کنیم.
وی ادامه داد: برنامه ما این است که در صورت نبود مشکل خاص در عملکرد سامانه، دستکم دو سوم واحدهای دانشگاهی تا پیش از پایان سال به این شبکه متصل شوند. امیدواریم با فراهمشدن شرایط لازم، بتوانیم تا اوایل سال آینده تمام واحدهای دانشگاهی را به این مجموعه اضافه کنیم.
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی با تاکید بر اینکه هدف نهایی، تکمیل شبکه پیش از برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب سال آینده است، تصریح کرد: برنامه ما این است که تمام واحدهای دانشگاهی تا پیش از نمایشگاه کتاب سال آینده بهصورت یکپارچه به این شبکه متصل شوند تا خرید کتاب بر اساس اطلاعات و دادههای دقیق موجود در کتابخانهها انجام شود.
مرادی اضافه کرد: با راهاندازی این سامانه، واحدها ابتدا موجودی کتابخانه خود و نیازهای واقعی دانشجویان و استادان را بررسی میکنند و سپس درباره خرید منابع جدید تصمیم میگیرند. در نتیجه، از خریدهای غیرضروری و تکراری جلوگیری خواهد شد.
جلوگیری از خرید مازاد، بدون محدودکردن نیاز واحدها
وی در واکنش به این موضوع که آیا شبکه یکپارچه کتابخانهها میتواند از خرید کتابهای تکراری و مازاد جلوگیری کند، اظهار کرد: قطعا این شبکه کمک زیادی به مدیریت منابع خواهد کرد. ممکن است یک واحد دانشگاهی تعداد زیادی نسخه از یک کتاب را در اختیار داشته باشد، در حالی که واحد دیگری نیز همان کتاب را در فهرست خرید خود قرار داده باشد. با استفاده از این سامانه، موجودی واحدها قابل بررسی خواهد بود و میتوان از ظرفیت منابع موجود در سایر کتابخانهها استفاده کرد.
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به اینکه این موضوع به معنای محدودکردن خرید کتاب مورد نیاز واحدها نیست، توضیح داد: برای مثال، ممکن است یک واحد دانشگاهی درخواست خرید ۱۰ نسخه از یک کتاب را داشته باشد. اگر تعداد نسخههای موجود در کتابخانه آن واحد برای پاسخگویی به نیاز دانشجویان و استادان کافی نباشد، طبیعتا امکان خرید کتاب وجود خواهد داشت. همچنین ممکن است یک واحد در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری دانشجویان بیشتری داشته باشد یا تعداد اعضای هیئت علمی آن بالاتر باشد؛ بنابراین، نیاز آن واحد به منابع علمی نیز بیشتر خواهد بود.
سرپرست اداره کل کتابخانههای دانشگاه آزاد اسلامی تاکید کرد: قرار نیست صرفا به این دلیل که یک کتاب در واحد دیگری موجود است، به واحد متقاضی اعلام کنیم که دیگر نیازی به خرید آن ندارد. برخی کتابها، بهویژه کتابهای مرجع و منابع تخصصی، باید در هر کتابخانه وجود داشته باشند و تعداد نسخههای مورد نیاز نیز بر اساس شرایط و جمعیت علمی هر واحد تعیین میشود.
مرادی افزود: در مورد کتابهای انگلیسی، موضوع هزینه اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا قیمت این کتابها بسیار بالاست. گاهی مشاهده میکنیم یک کتاب مرجع که وجود یک یا دو نسخه از آن در کتابخانه کفایت میکند، در برخی واحدها با تعداد ۱۰ نسخه خریداری شده است. بنابراین، شبکه یکپارچه به ما کمک میکند تا ضمن تامین نیاز واقعی واحدها، از هزینههای اضافی نیز جلوگیری کنیم.
فروش الکترونیکی کتابهای دانشگاه در پلتفرمهای دیجیتال
سرپرست اداره کل کتابخانههای دانشگاه آزاد درباره همکاری انتشارات دانشگاه با پلتفرمهای کتاب الکترونیکی گفت: در زمینه عرضه کتابهای دیجیتال، آییننامه مربوطه بررسی و بهروزرسانی شده است. در این آییننامه، سهم نویسنده و ناشر از فروش کتاب در پلتفرمهای دیجیتال مشخص شده است.
وی افزود: کتابهای دانشگاه آزاد اسلامی در پلتفرمهایی مانند طاقچه و سایر پایگاههای معتبر نیز بهصورت الکترونیکی عرضه و فروخته میشوند و این ظرفیت برای دسترسی آسانتر مخاطبان به آثار منتشرشده توسط دانشگاه فراهم شده است.
۱۹ واحد دانشگاهی دارای مجوز نشر هستند
مرادی درباره واحدهای دانشگاه آزاد دارای مجوز نشر اظهار کرد: در حال حاضر، حدود ۱۹ واحد دانشگاه آزاد اسلامی دارای پروانه نشر هستند. این ناشران در مجموعه دانشگاه آزاد اسلامی فعالیت میکنند و زیرمجموعه سازمان مرکزی و مجموعه انتشارات و چاپ دانشگاه قرار دارند. اطلاعات و فعالیتهای آنها نیز در این مجموعه قابل مشاهده و دسترسی است.
وی تصریح کرد: در واقع، برای ۱۹ واحد دانشگاهی مجوز فعالیت در حوزه نشر کتاب صادر شده است و این واحدها میتوانند در چارچوب ظرفیتهای انتشاراتی دانشگاه فعالیت کنند.
۱۵۶ نشریه دارای مجوز وزارت علوم و ۱۱ نشریه دارای مجوز وزارت بهداشت
مرادی با اشاره به فعالیت گسترده نشریات علمی دانشگاه آزاد اسلامی در حوزههای مختلف گفت: بخش قابل توجهی از نشریات دانشگاه در حوزههای علوم اسلامی، علوم پایه، مهندسی و پزشکی فعالیت میکنند و بسیاری از آنها موفق به دریافت مجوزهای لازم از وزارتخانههای مرتبط شدهاند.
وی ادامه داد: تعدادی از این مجلات علاوه بر حضور در پایگاههای داخلی از جمله پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، در پایگاههای بینالمللی مانند Web of Science و سایر پایگاههای معتبر نیز نمایه شدهاند و موفق به کسب رتبه علمی شدهاند.
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی در توضیح فرایند ارزیابی نشریات علمی اظهار کرد: نشریات ابتدا مجوز انتشار را از کمیسیونهای تخصصی معاونتهای مربوطه دریافت میکنند و پس از انتشار به مدت دو سال، برای ارزیابی به وزارتخانههای مرتبط، یعنی وزارت علوم یا وزارت بهداشت، ارسال میشوند. پس از بررسی و ارزیابی در کمیسیونهای تخصصی این وزارتخانهها، مجوزهای لازم صادر میشود و نشریات میتوانند رتبه علمی دریافت کنند.
مرادی با ارائه آماری از وضعیت نشریات دانشگاه آزاد اسلامی گفت: در حال حاضر، ۱۵۶ نشریه دانشگاه دارای مجوز وزارت علوم هستند و ۱۱ نشریه نیز مجوز وزارت بهداشت را دریافت کردهاند.
وی اضافه کرد: همچنین ۱۵ نشریه دانشگاه در پایگاه بینالمللی Web of Science نمایه شدهاند و ۲۷ نشریه نیز در پایگاه Scopus نمایه دارند.
تامین بخشی از نیازهای آموزشی دانشجویان از طریق انتشارات دانشگاه
در بخش دیگری از این گفتوگو، میزان تامین نیازهای دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی به کتابهای درسی و منابع تخصصی از طریق انتشارات خود دانشگاه مورد پرسش قرار گرفت.
مرادی در واکنش به این وضوع که چه میزان از نیازهای دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی به کتابهای درسی و منابع تخصصی از طریق انتشارات خود دانشگاه تامین میشود، گفت: بخشی از کتابهای مورد نیاز دانشجویان به منابع عمومی مربوط میشود که در این حوزه، معاونت علوم انسانی و هنر برنامهریزیهای تخصصی انجام داده است. برای مثال، برخی از منابع و کتابهای دروس عمومی از جمله کتابهای مرتبط با انقلاب اسلامی توسط مجموعه این معاونت در حال نگارش است و تعدادی از آنها نیز به چاپ رسیدهاند.
وی افزود: در سایر دروس عمومی و تخصصی، مانند ریاضی عمومی، برخی واحدهای دانشگاهی نیز بهصورت مستقل اقدام به تالیف کتاب کردهاند؛ اما به نظر من، فعالیتی که معاونت علوم انسانی و هنر در این زمینه انجام داده، میتواند بهعنوان یک الگوی مناسب برای سایر معاونتهای دانشگاه مورد استفاده قرار بگیرد.
سرپرست اداره کل کتابخانهها، مجلات، انتشارات علمی و علمسنجی دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به فعالیت معاونتهای مختلف دانشگاه اظهار کرد: در دانشگاه آزاد اسلامی معاونتهای مختلفی از جمله معاونت علوم پزشکی، معاونت علوم، فنی و مهندسی و معاونت علوم انسانی و هنر فعالیت میکنند؛ اما هنوز در سایر معاونتها به آن سطح از انسجام و فعالیت شبکهای که در معاونت علوم انسانی و هنر شکل گرفته است، نرسیدهایم.
مرادی ادامه داد: به نظر من، سایر معاونتها نیز باید از الگویی که در معاونت علوم انسانی و هنر شکل گرفته است، استفاده کنند و کتابهای عمومی و تخصصی مورد نیاز رشتههای مختلف را بهصورت منسجم بررسی، تدوین و منتشر کنند تا این منابع در اختیار دانشجویان و استادان قرار بگیرد.
وی با اشاره به اقدامات اخیر معاونت مهارتی دانشگاه آزاد اسلامی اضافه کرد: اخیرا کتابهای پیشدبستانی نیز از طریق این مجموعه انتشاراتی طراحی و آماده شدهاند و مجوزهای لازم از سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی وزارت آموزش و پرورش نیز در این زمینه دریافت شده است.
بهرهگیری از هوش مصنوعی در فعالیتهای انتشاراتی و کتابخانهای
مرادی درباره اقدامات انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی برای استفاده از هوش مصنوعی در خدمات کتابخانهای و فرآیندهای انتشاراتی گفت: در حال حاضر، استفاده از هوش مصنوعی در برخی بخشهای مرتبط با فعالیتهای انتشاراتی مورد بررسی و توجه قرار گرفته است. از جمله در فرآیند بررسی کتابها، بررسی تصاویر و همچنین بخش طراحی و صفحهآرایی، از ظرفیتهای هوش مصنوعی استفاده میکنیم.
وی افزود: مجموعه انتشارات دانشگاه نیز این موضوع را در برنامههای خود مدنظر قرار داده است تا بتواند از قابلیتهای هوش مصنوعی در بخشهای مختلف فعالیتهای انتشاراتی بهرهبرداری کند.
انتهای پیام/
نظر شما